YangiliklarMahalliyXolis  xizmat…

Xolis  xizmat…

O`zbek adabiyotida ko`p yillar mobaynida buyuk shoir va yozuvchilar qalam tebratib, ular tomonidan yaratilgan nodir asarlar nafaqat milliy adabiyotimizda, balki jahon adabiyotida ham o`z aksini topgan. Bu shoir va yozuvchilar ichida akademik shoir G`afur G`ulomning o`rni beqiyos. Shoir G`afur G`ulom XX asrning mashhur namoyandalaridan biri bo`lib, u tomonidan yaratilgan asarlarda o`zbek xalqining dolg`ali davri tarixi o`zining badiiy aksini topgan.

Buyuk adib G‘afur G‘ulom tomonidan yaratilgan “Yodgor” asari uning ijod namunalari orasida alohida ajralib turadi. Asar juda qisqa bo’lishiga qaramay, unda yozuvchi inson hayotining bir qancha sohalari va bosqichlarini yoritib bergan. G‘afur G‘ulom o‘z qissasi bilan turli odamlarning o`zaro munosabatlarini, turmush tarzini, axloqiy tamoyillarini ko‘rsatib bergan. Shubhasiz, «Yodgor»ni o’qiyotgan har qanday kishi kichik bir dunyoga sho’ng’ib ketadi va hamma narsaga Jo`ra (bosh qahramon) nigohi bilan qaray boshlaydi. Kitobxon asarning asosiy qahramoni to`qnash kelgan barcha holatlarni o`z boshidan kechiradi. G`afur G‘ulomning personajlar joylashgan vaziyatni batafsil va to‘g‘ri tasvirlashi ham maqtovga sazovor: “Baland-baland so`qir paxsa devorlar osha, ko`cha tomonga shaftoli, olhirot, ba’zan aymoqi tog`uzumlar osilib tushgan. Har o`n-o`n besh qadamda ko`chani cho`rt kesib – bir tomondagi qo`rg`onchadan chiqib, ikkinchi tomondagi qo`rg`onchaning paxsasi tagiga kirib ketayotgan ko`priksiz mayda ariqlar uchraydi. Pashsha uchmagan tilsiz ko`chadan ketib bormoqdaman”. Bu parcha xayolingizni ishga soladi va ko‘hna Toshkent ko‘chalarini tasavvur qila boshlaysiz, uylarning loy devorlarini, ulardagi daraxtlar va mevalarni ko‘rasiz.

Qissa qahramonlari: Jo`ra-voqea uning nomidan aytiladigan yigit, Mehrixon – yosh qiz – Yodgorning onasi, kampir – Jo`raning onasi, Saodat – keyinchalik  Jo`raning  ayoli  bo’lgan  qiz  va boshqalar.

Hikoya Jo`raning kimsasiz ko‘chada Mehrixon, paranji kiygan yosh qiz bilan uchrashishidan boshlanadi. Ularning hayotini o’zgartirgan uchrashuv. “Birovga hech xolis xizmat qilib o`rganganmisiz?” degan savol bilan ularning suhbati boshlanadi, hammasi – yetti yillik hikoya. Aytish joizki, Mehrixon qissada Jo`raning soddaligidan foydalangan juda aqlli, ammo ayyor va xiyonatkor shaxs sifatida tasvirlangan. Mehrixon hamma narsani epchillik bilan aylantirdi va yangi tug’ilgan chaqaloqni Jo`raga berib, g’oyib bo’ldi. Farzandini butunlay begonaga tashlab ketgan ona…Aynan shu vaqtda Jo`raning shaxsi oshkor bo’ladi. G`afur G‘ulom bunday “sovg‘a”dan fe’l-atvori butunlay tushkunlikka tushganiga qaramay, bolani taqdir taqozosi bilan qayerdadir qoldirishga urinmaydi. «Axir, bola aybdor emas!» – shunday o’ylar bilan Jo`ra tramvayga chiqib, chaqaloqni quchoqlab uyiga ketadi.

Muallif Jo`ra nomidan onani ulug‘laydi, uning farzandining rohati va farovonligi uchun o‘zini qanday qurbon qilishini ta’kidlaydi. Shu yo`l bilan G`afur G‘ulom onaning farzandlar hayotida tutgan o‘rni  beqiyosligini qayd etadi. Ajablanarlisi shundaki, Jo`ra bu bolaning oilada paydo bo’lishining tafsilotlarini hech kimga tushuntirishga harakat qilmaydi. U ishonch bilan shunday deydi: «Bu mening o’g’lim, onasi tug’ish paytida vafot etdi». Bunda xarakterning yuksak axloqiy fazilatlari, olijanobligi yaqqol namoyon ko`rsatilgan.

Jo`ra onasiga chaqaloqni o`z bolam deganidan so’ng kampir yig’lab, uni tanqid qila boshlaydi, lekin chaqaloq yig’lay boshlaganda, kampir ro’molining uchi bilan ko’z yoshlarini artadi va go`dakning oldiga yuguradi va uni o’rab oladi. «Bolaginamning tagi bo`kib ketibdi». Bu haqiqiy g’amxo’r onaning so’zlari.

Umuman olganda, Jo`raning “nomussiz” qilmishiga hamma salbiy munosabatda bo‘ldi, jumladan, uning opalari, akalari, hatto do‘stlari ham. Xolasi esa qizi Saodatni Jo`radek “beshvoqqa” berishdan bosh tortdi. Odamlar yosh otani tanqid qilishdi va ustidan kulishdi. Bu holatda Jo`ra o’zining yuksak xarakterini ko’rsatdi, hech kim bilan ushbu vaziyat bo`yicha kelishmovchiliklarga bormadi. Biroq, asta-sekin oilaning har bir a’zosi go`dakning borligiga ko’nikib qoldi, bundan tashqari, ular chaqaloqqa oilaning a’zosi, Jo`raning o’g’li sifatida munosabatda bo’lishni boshladilar. Kampir ham bolaga bog‘lanib qoladi va unga Yodgor deb ism qo‘yadi. Jo`ra armiyaga jo‘nab ketishidan oldin, kampir Yodgorni qanchalik yaxshi ko`rib qolganini tushunib, uning dunyoga kelganidan quvonadi.

Armiyada xizmat qilayotganda Jo`raning qarashlari, didi va moyilligi o`zgaradi. U nafaqat jismoniy, balki ruhiy jihatdan ham rivojlanadi. U o’z Vataniga muhabbatini armiyada topadi. Muallif unga vatanparvarlik tuyg`usini baxsh etadi.

Armiyadan so’ng Jo’ra va Yodgor bir-biriga qattiq bog’lanib qolishadi. Ammo Jo`ra o’z o`qishini Leningrad tibbiyot fakultetida davom ettirishga qaror qiladi va shu niyat bilan poyezdda Leningradga jo`nab ketadi. Bu yerda Jo`ra o’z dunyoqarashi qanchalik o’zgarganini tushunadi: «Ikki yil oldin bog’larni kezib, beparvo qo’shiq kuylagan o’sha bo’sh yigit tibbiyot fakultetida professorning ma’ruzasini tinglaydi!».

Keyinchalik, yozuvchi yoshlar Jo’ra va Saodat o’rtasidagi muhabbat mavzusini rivojlantiradi. Qizig’i shundaki, avvaliga Saodat Jo’rani sevib qoladi, Jo`ra esa Saodatga nisbatan o`zida sevgi tuyg’ulari yo’qligiga ishonch hosil qiladi. Biroq bu holat fotosuratda allaqachon katta yoshli va chiroyli qiz – Saodatni ko’rmaguncha davom etadi. Jo`ra sevib qoladi.

Yodgor xarakteri misolida bola onaga qanchalik muhtojligini ko‘rish va hatto his qilish mumkin. “Dadajon, menga oppoq ona olib berasiz – a? Ha, oling-a, u kishi buvim bo`ladilar-ku, menga Saodat opamlarni olib berasiz! Men u kishini oppoq oyim qilib olaman o`zim”- bunday so’zlar onalik mehriga juda muhtoj bo’lgan kichkina bolaning og’zidan chiqadi.

Qissaning oxiri Jo’raning Yodgorning onasi Mehrixon bilan tasodifan uchrashishi bilan tugaydi. Jo`ra uni darhol taniydi. Mehrixon yoshligida qilgan xatosi tufayli, ya`ni jigarbandini bir begona yigitga tashlab ketganidan, farzandidan voz kechganidan tushkunlikka tushib, uzoq vaqt azoblanadi. Yosh qiz o’z farzandini tashlab, uni birinchi uchrashgan odamga berib ketdi, endi esa u bolaga juda muhtoj.

Xulosa qilib aytganda, G‘afur G‘ulom bu bilan hech qanday yomonlik, hatto qabih ish ham jazosiz qolmasligi va hammasi taqdir charxpalagi kabi aylanib qaytib kelishini ifoda etgan. Bu ajoyib qissa uni boshlagan savol bilan yakunlanadi: » Birovga hech xolis xizmat qilib o`rganganmisiz?».

Behruz Ro`ziyev,
Toshkent davlat yuridik universiteti “Jinoiy odil sudlov” fakulteti talabasi

Алоқадор мақолалар

Сўнгги янгиликлар

spot_img