Гаров муносабатларида энг муҳим масалалардан бири — гаровга олувчининг ҳуқуқлари айнан қайси мол-мулкка нисбатан амал қилишини аниқлашдир. Фуқаролик кодексининг 272-моддаси ушбу масалани тартибга солиб, гаров нарсаси, ундан олинадиган даромадлар, корхона ва ер участкасининг ипотекаси билан боғлиқ қоидаларни белгилайди.

Гаров ҳуқуқи нимага нисбатан жорий қилинади?

Умумий қоидага кўра, гаровга олувчининг ҳуқуқи гаровга қўйилган ашё кимга тегишли бўлишидан келиб чиқиб белгиланади. Агар шартномада бошқача тартиб кўрсатилмаган бўлса, гаров ҳуқуқи айнан гаров нарсасига нисбатан амал қилади.

Масалан, қарзни таъминлаш учун автомобиль гаровга қўйилган бўлса, кредиторнинг гаров ҳуқуқи ушбу автомобилга нисбатан юзага келади.

Гаровдаги мол-мулкдан олинган даромадлар-чи?

Гаровга қўйилган мол-мулкдан фойдаланиш натижасида ҳосил, маҳсулот ёки даромад олинган бўлса, уларга ҳам гаров ҳуқуқи жорий қилиниши мумкин. Бироқ бунинг учун ушбу ҳолат гаров шартномасида назарда тутилган бўлиши керак.

Демак, бундай ҳуқуқ автоматик равишда юзага келмайди.

Корхона ёки мулкий комплекс ипотекага қўйилса гаров ҳуқуқи нима бўлади?

Агар бутун корхона ёки бошқа мулкий комплекс ипотекага қўйилса, гаров ҳуқуқи унинг таркибидаги кўчмас ва кўчар мол-мулкнинг барчасига татбиқ этилади.

Бунга:

— талаб қилиш ҳуқуқлари;

— мутлақ ҳуқуқлар;

—ипотека даврида олинган ҳуқуқлар

ҳам кириши мумкин.

Бунда қонун ёки шартномада бошқача қоида белгиланмаган бўлиши керак.

Бино ипотекага қўйилганда ер масаласи

Бино ёки иншоотни ипотекага қўйиш ер участкаси билан чамбарчас боғлиқ. Шу сабабли бино ёки иншоот ипотекасига айни вақтда у жойлашган ер участкаси ёки ундан фойдаланиш учун зарур бўлган қисми ҳам тегишли тартибда ипотекага қўйилгандагина йўл қўйилади.

Бу қоида бино ва у жойлашган ернинг ҳуқуқий жиҳатдан бир-биридан ажралиб қолишининг олдини олишга хизмат қилади.

Ер участкаси ипотекага қўйилса, бино ҳам автоматик равишда гаровга тушадими?

Қисқа қилиб жавоб берсак, йўқ.

Ер участкаси ипотекага қўйилганда, агар шартномада бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, ушбу ерда жойлашган ёки қурилаётган бино ва иншоотларга гаров ҳуқуқи автоматик равишда татбиқ этилмайди.

Шунинг учун ер ва ундаги бино-иншоотларнинг гаровдаги ҳолатини алоҳида аниқлаш муҳим.

Гаровга қўйилган ер сотилса нима бўлади?

Агар ундирув гаровга қўйилган ер участкасига қаратилган бўлиб, у кимошди савдосида сотилса, гаровга қўювчи ер участкасидаги бино ёки иншоотдан фойдаланиш учун зарур бўлган қисмдан фойдаланиш ҳуқуқини, яъни сервитут ҳуқуқини, сақлаб қолиши мумкин.

Бундай фойдаланиш шартлари гаровга олувчи билан келишув асосида белгиланади. Агар тарафлар келиша олмаса, масала суд томонидан ҳал қилинади.

Бино бошқа шахсга тегишли бўлса-чи?

Агар ипотекага қўйилган ер участкасида гаровга қўювчига эмас, бошқа шахсга тегишли бино ёки иншоот жойлашган бўлса ва ер участкаси кимошди савдосида сотилса, гаровга қўювчининг ушбу бино ёки иншоот эгасига нисбатан ҳуқуқ ва бурчлари ер участкасини сотиб олувчига ўтади.

Келажакда олинадиган мол-мулкни ҳам гаровга қўйиш мумкинми?

Ҳа, мумкин. Гаров шартномасида гаровга қўювчининг келажакда эга бўладиган ашёлари ёки мулкий ҳуқуқларини гаровга қўйиш назарда тутилиши мумкин.

Бу қоида тадбиркорлик фаолиятида айниқса муҳим бўлиб, келажакда олинадиган мол-мулк ёки ҳуқуқларни ҳам мажбуриятни таъминлаш воситаси сифатида белгилаш имконини беради.

Зиёвуддин Намозов,
журналист