Уй-жой дахлсизлиги — Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 7-бобида белгиланган фуқаронинг асосий шахсий ҳуқуқларидан биридир. Ҳар бир Ўзбекистон Республикаси фуқароси Ўзбекистон Республикаси Конституциясида белгиланган ҳуқуқларидан фойдаланиш ва уларни тегишли тартибда ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга ҳисобланади. Шу билан бирга давлат ҳокимяти органлари, хусусан, мансабдор шахс ваколатлари ҳам Конституция ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари билан белгиланган ҳамда ҳуқуқий чекловлар қўйилган.

Сўнги вақтларда ижтимоий тармоқларда ҳокимлик ходимлари, маҳалла фаоллари ёки бошқа мансабдор шахслар фуқаронинг рухсатисиз уйига кириб, “текширув” ўтказаётгани ёки фуқаронинг уй-жойига оид талаблар қўяётгани ҳақидаги хабарларга тез-тез кўзимиз тушмоқда. Бундай ҳолатлар фуқароларда табиий равишда савол туғилмоқда: ҳокимият мансабдор шахси ёки унинг вакиллари бундай ҳуқуққа эгами? Қонунчиликда бу масалада қандай нормалар мавжуд?

Уй-жой дахлсизлиги — конституциявий ҳуқуқ

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 31-моддасига кўра ҳар бир фуқаро уй-жой дахлсизлиги ҳуқуқига эга. Ҳеч ким уй-жойга унда яшовчи шахсларнинг хоҳишига қарши кириши мумкин эмас. Уй-жойга кириш ёки уни кўздан кечириш фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда ва белгиланган тартибда амалга оширилади. Тинтув эса фақат қонунга мувофиқ ва суднинг қарори асосида ўтказилиши мумкин. Бу қоида — мутлақ ва умумий характерга эга ҳисобланиб, давлат органи ёки мансабдор шахснинг лавозимидан қатъи назар, барчага баб-баравар тааллуқлидир. Яъни на ҳокимият мансабдор шахси, на унинг вакили, на ҳокимлик ёки маҳалла ходимлари бу қоидадан мустасно эмас.

Муҳим жиҳати шундаки, Ўзбекистон Республикаси Конституциясида белгиланган нормалар мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга ҳисобланади, тўғридан-тўғри амал қилади.

Яъни 31-моддада мустаҳкамланган уй-жой дахлсизлиги ҳуқуқини амалга ошириш учун бошқа қўшимча қонунчилик ҳужжатидан важ келтириш шарт эмас — бу ҳуқуқ ҳар бир фуқаро учун бевосита, ҳеч қандай оралиқ ҳужжатларсиз амал қилади. Шунингдек, ушбу ҳуқуқ Ўзбекистон Республикаси 1995-йилда қўшилган Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги халқаро пакткаби халқаро мажбуриятлар билан ҳам уйғунлаштирилган. Мазкур пакт шахсий ҳаёт ва турар жой дахлсизлигини халқаро стандарт даражасида кафолатлайди.

Шу билан бирга, бу ҳуқуқ — дунёдаги кўпчилик конституцияларда бўлгани каби —мутлақо чекловсиз эмас. Конституциянинг ўзи ҳам  “қонунда белгиланган ҳолларда” деган изоҳни киритиб, жамият хавфсизлиги, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари ёки адолат тамоиллари йўлида қатъий чегараланган истисноларга йўл қолдиради. Ана шу истиснолар қандай кўринишда бўлиши қуйида батафсил кўриб чиқилади.

Ҳокимият мансабдор шахси қандай ваколатларга эга?

Ҳокимият мансабдор шахси (ҳоким) — туман, шаҳар ёки вилоят миқёсида давлат ҳокимиятининг ижро этувчи органи раҳбари. Унинг ваколатлари “Маҳаллий давлат ҳокимияти тўғрисида” қонун ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятини тартибга сольувчи бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар билан белгиланади. Бу ваколатлар, асосан, ушбу қонуннинг 21-1-моддасига кўра қуйидаги йўналишларни қамраб олади:

▪️ ҳудудларни иқтисодий, ижтимоий, маданий ва экологик жиҳатдан ривожлантиришни таъминлаш;

▪️ жамоат тартибига риоя этилиши ва жиноятчиликка қарши курашиш, фуқароларнинг хавфсизлигини таъминлаш, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва соғлиғини муҳофаза қилиш билан боғлиқ чора-тадбирлар кўради, табиий офатлар, эпидемиялар ва бошқа фавқулодда ҳолларда ишларни ташкил этиш;

▪️ ижро интизомини таъминлаш;

▪️ фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини муҳофаза қилиш ва шу каби бошқарув функциялари.

Муҳим жиҳати шундаки, ҳокимият ва ҳокимият мансабдор шахслари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар сирасига кирмайди. Ҳокимият мансабдорининг ёки унга бўйсунувчи ходимларининг бировнинг уй-жойига мустақил равишда кириш, тинтув ўтказиш борасида қонунчиликда алоҳида ваколати йўқ. Бундай ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқи фақат қонунчиликда аниқ кўсатиб ўтилган органларга — масалан, суд қарори асосида иш юритувчи суд ижрочисига ёки суд рухсатномаси билан ҳаракат қилувчи тергов органларига — берилган.

Бошқача айтганда, мансабнинг юқорилиги ёки “ҳокимият юборган вакил” деган тамғанинг ўзи ҳеч қандай қўшимча ҳуқуқий асос ҳосил қилмайди. Ҳар қандай давлат хизматчиси ҳам, худди оддий фуқаро каби, уй-жойга кириш учун қонунда кўрсатилган асосга муҳтож.

Уй-жойга рухсатсиз кириш қачон қонуний ҳисобланади?

Амалдаги қонунчиликка кўра, уй-жойга фуқаронинг розилигисиз кириш фақат қуйидаги қатъий чегараланган ҳолатларда қонуний ҳисобланади:

▪️ суд санкцияси билан тинтув — ЖПК 161-моддаси асосида;

▪️ суд ижрочисининг ижро ҳаракатлари — ижро варақаси асосида;

▪️кечиктириб бўлмайдиган зарурат ҳолатлари — “Ички ишлар органлари тўғрисида”ги қонуннинг 16-моддаси асосида;

▪️ ҳақиқий зарурат (фуқаролик-ҳуқуқий асос) — ёнғин, авария каби ҳаётга хавф туғдирувчи ҳолатлар юз берганда мансабдор шахслар уй-жойга унинг эгасининг розилигисиз кириши мумкин.

Амалда кўп учрайдиган ҳолатлар: назорат, рўйхатга олиш, ноқонуний қурилиш

Амалиётда ҳокимлик ёки маҳалла вакиллари кўпинча турли хил расмий сабаблар билан — масалан, ижтимоий ёрдам олувчиларни рўйхатга олиш, аҳолини рўйхатдан ўтказиш, ноқонуний қурилишни аниқлаш ёки санитария ҳолатини текшириш мақсадида — фуқароларнинг уйига ташриф буюради. Бундай ташрифларнинг ўзи қонунга зид эмас, бироқ муҳим фарқ шундаки, бу ҳолатларда ҳам кириш фақат уй эгасининг розилиги билан амалга оширилиши керак. Агар уй эгаси розилик билдирмаса, мансабдор шахс мажбурий тарзда ичкарига кира олмайди.

Ноқонуний қурилишни бузиш ёки мажбурий кўчириш каби оғирроқ оқибатларга олиб келадиган чора-тадбирлар ҳам, қоида тариқасида, олдиндан билдиришнома юбориш, тегишли ҳужжатларни расмийлаштириш ва зарур ҳолларда суд тартибида ҳал қилишни талаб қилади — бир зумда, ҳужжатсиз  “бостириб кириш” тарзида эмас.

Агар шу каби ҳолатлар юз берса, фуқаро нима қилиши керак?

Фуқаролар уйга кирмоқчи бўлган мансабдор шахсдан, аввало, шахсини тасдиқловчи ҳужжатни ва кириш ҳуқуқини берувчи расмий асосни (суд қарори, ижро варақаси, тинтув тўғрисидаги ҳужжат) кўрсатишни сўраши лозим. Агар бундай ҳужжат тақдим этилмаса, уй эгаси розиликсиз киритишга мажбур эмас.

Сиз мулкингиз дахлсизлигига хавфни сезсангиз ёки сизга турли таҳдид қилинса, ички ишлар органларининг ишонч телефони — 102 рақамига мурожаат қилишингиз мумкин. 

Ушбу қоидабузарлик учун ҳуқуқий жавобгарлик

Уй-жой дахлсизлигини бузиш ҳуқуқий оқибатларсиз қолмайди. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 45-моддаси (Фуқароларнинг турар жойи дахлсизлигини бузиш) бундай ҳаракатлар учун маъмурий жавобгарликни (жарима) назарда тутади. Оғирроқ ҳолатларда — масалан, ҳаракат қўпол ёки қасддан содир этилган бўлса — Жиноят кодексининг 142-моддаси (Уй-жой дахлсизлигини бузиш) бўйича жиноий жавобгарлик келиб чиқиши мумкин. Бу модда Жиноят кодексининг “Фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига қарши жиноятлар” бобида жойлашган бўлиб, ҳуқуқбузарлик мансабдор шахс томонидан ўз хизмат мавқеидан фойдаланган ҳолда содир этилган тақдирда қўлланилади. Бу ҳолат, одатда, жавобгарликни оғирлаштирувчи омил сифатида баҳоланади. Яъни қонун олдида мансабдор шахс ҳам, оддий фуқаро ҳам тенг — мансаб устунлиги жавобгарликдан озод қилмайди, аксинча, кўпинча уни кучайтиради.

Хулоса

Ўзбекистон Конституцияси ҳар бир фуқаронинг уй-жой дахлсизлиги ҳуқуқини сўзсиз кафолатлайди. Фуқаронинг ўз ҳуқуқларини билиши — уларни ҳимоя қилишнинг энг ишончли биринчи қадамидир.

Улуғбек Уролов,
ҳуқуқшунос