Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 181-моддаси ташқи савдо соҳасида тузиладиган айрим битимларни назорат қилинадиган битимлар сифатида белгилаб, уларни солиқ органлари томонидан алоҳида тартибда назорат қилишни назарда тутади. Мазкур норма трансферт нархлаш, солиқлардан бўйин товлаш ва молиявий шаффофликни таъминлашга қаратилган муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади.

Назорат қилинадиган битимлар тушунчаси

Солиқ кодексининг 181-моддасига мувофиқ, мазкур модданинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, айрим ташқи савдо битимлари назорат қилинадиган битимлар деб эътироф этилади. Бундай битимлар солиқ мажбуриятларининг тўғри ва адолатли бажарилишини таъминлаш мақсадида давлат томонидан текширилади.

Назорат қилинадиган битимларнинг асосий турлари

181-модданинг биринчи қисмига кўра, қуйидаги битимлар назорат қилинадиган ташқи савдо битимлари ҳисобланади:

1. Жаҳон биржа савдоси товарлари билан боғлиқ битимлар

Агар ташқи савдо битимининг предмети жаҳон биржа савдоларида муомалада бўладиган товарлар бўлса, бундай битим назорат қилинадиган битим сифатида баҳоланади. Бунда товарнинг халқаро бозор нархларига таъсирчанлиги ва очиқ савдо муҳитида шаклланиши муҳим омил ҳисобланади.

2. Офшор юрисдикциялар билан боғлиқ битимлар

Агар битим тарафларидан бирининг:

— рўйхатдан ўтган жойи;

— яшаш жойи;

— ёки солиқ резидентлиги жойи офшор юрисдикция ҳисобланган давлат ёки ҳудудда жойлашган бўлса, мазкур битим назорат қилинадиган битим деб эътироф этилади.

Шунингдек, агар Ўзбекистон Республикаси юридик шахсининг фаолияти офшор юрисдикцияда доимий муассаса ташкил этса ва назорат қилинадиган битим ушбу фаолият билан боғлиқ бўлса, битимнинг мазкур қисми бўйича ушбу юридик шахс офшор юрисдикцияда рўйхатдан ўтган шахс сифатида қаралади.

Офшор юрисдикция тушунчаси

Солиқ кодекси мақсадларига кўра, солиқ солиш бўйича имтиёзли режимни тақдим этадиган ва (ёки) молиявий операцияларни амалга оширишда ахборотни ошкор этиш ҳамда тақдим этишни назарда тутмайдиган давлатлар ва ҳудудлар офшор юрисдикциялар деб эътироф этилади.

Офшор юрисдикциялар рўйхати Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси томонидан Давлат божхона қўмитаси ва Марказий банк билан биргаликда тасдиқланади.

Назорат қилинадиган товар гуруҳлари

181-модданинг биринчи қисми 1-бандида назарда тутилган битимлар қуйидаги товар гуруҳларига оид бўлса, улар назорат қилинадиган битимлар ҳисобланади:

1. рангли металлар;
2. қимматбаҳо металлар;
3. минерал ўғитлар;
4. углеводород хом ашёси ва нефть маҳсулотлари;
5. пахта толаси ва калава ип.

Мазкур товарларнинг кодлари Ташқи иқтисодий фаолият товар номенклатурасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Давлат божхона қўмитаси томонидан белгиланади.

Суд томонидан битимни назорат қилинадиган деб эътироф этиш

Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитасининг аризасига асосан, суд ҳатто битим ташқи белгиларга кўра ушбу моддада белгиланган мезонларга тўлиқ жавоб бермаган тақдирда ҳам, агар у назоратдан четлаб ўтиш учун яратилган шароитлар асосида тузилган бир турдаги битимлар гуруҳининг қисми деб ҳисоблашга етарли асослар мавжуд бўлса, уни назорат қилинадиган битим деб эътироф этиши мумкин.