Уч йил олдин сунъий интеллект (СИ) ҳақида “келажакда нима бўлади?” деб гапирилар эди. Бугун у ҳақиқий ишчи ўринлари ва ёлланиш қарорларига таъсир қиляпти. Лекин бу таъсир одамлар ўйлаганидек эмас.

“S&P Global” корхоналар орасида ўтказган сўровнинг янги натижаларига кўра, бир йил олдин СИнинг бандликка таъсири нейтрал ёки бироз ижобий деб баҳоланган бўлса, энди сўнгги йил учун глобал миқёсда салбий натижа кўрсатилган. Қисқартирилган лавозимлар орасида маъмурий ва офис ишлари, таржима, ишлаб чиқариш ва мижозларга хизмат кўрсатиш бор. Уларнинг бир қисми СИни бошқарадиган янги ўринлар билан қопланган.

Шу билан бирга ҳамма қисқартиришни СИга ҳавола қилиш нотўғри. Ўша ҳисоботнинг ўзида таъкидланишича, штат қисқаришини фақат СИ билан изоҳлаб бўлмайди. Кўп ҳолларда бошқа омиллар ҳам шунчалик, ҳатто ундан кўпроқ аҳамиятга эга бўлган. Йел университетининг “Budget Lab” тадқиқот гуруҳи ҳам август маълумотлари асосида меҳнат бозорида СИ билан боғлиқ аниқ бузилиш далили топилмаганини хабар қилган.

Асосий таъсир оммавий ишсизлик шаклида эмас, балки ишга киришнинг қийинлашуви орқали билинмоқда. АҚШнинг август ойидаги бандлик ҳисоботида умумий манзара мустаҳкам бўлса-да, СИ энг кўп жорий этилган соҳалар, айниқса ахборот ва молия фаолияти, соф иш ўринларини йўқотган.

Энг кўп зарар кўраётган гуруҳ янги бошловчилардир. Таҳлилларга кўра, йирик технология компанияларида янги битирувчиларни ёллаш 2019 йилга нисбатан тахминан 65 фоиз паст, муҳандислик йўналишидаги умумий ёллаш эса 11 фоизга камайган. Яна бир таҳлил эса СИга дуч келадиган касбларда меҳнат бозори заифлашуви генератив СИ оммалашишидан олдин бошланганини эслатади. Яъни барча айбни ChatGPTга юклаш ҳам тўғри эмас.

Бозорнинг иккинчи томони ҳам бор. “PwC” маълумотларига кўра, махсус СИ кўникмаларини талаб қиладиган ишлар (масалан, промпт-инженерлик ёки машинали ўрганиш) умумий иш бозоридаги 9 фоизлик ўсишга нисбатан тахминан саккиз баравар тезроқ, яъни 69 фоизга ўсган. Бундай кўникмаларга эга ходимлар учун иш ҳақи устамаси PwCнинг 2026 йилги ҳисобида 62 фоизга етган.

“Goldman Sachs” иқтисодчиси фарқни шундай тушунтиради: СИ инсон меҳнатини алмаштира оладиган ва компания вазифаларни автоматлаштирадиган жойда бандликка таъсир, эҳтимол, салбий бўлади, СИ инсонга ёрдам берадиган касбларда эса таъсир аниқмас. Бу асосий хулоса: СИ одатда касбларни эмас, балки касб ичидаги вазифаларни ўзгартиради.

Ёшлар ва ишлаётганлар учун бир нечта амалий йўл бор:

СИни рақиб эмас, асбоб деб билинг. Ўз соҳангизда уни қандай ишлатишни ўрганган одам ўша соҳанинг СИдан қўрқиб ўтирган мутахассисидан олдинда бўлади;

қарор қабул қилиш, ижодкорлик ва одамлар билан муомала кўникмаларини ривожлантиринг. Бу соҳаларда одам ҳали ҳам устун;

амалий тажриба тўпланг. Бошланғич лавозимлар камайгани сари портфолио, лойиҳа ва стажировка муҳимлиги ошади;

ўрганишда давом этинг. Кўникмаларга талаб тез ўзгаряпти, бир марта олинган диплом етарли бўлмай қолмоқда.

СИ иш бозорини бирданига емириб ташлаётгани йўқ, лекин уни аниқ ва тез ўзгартиряпти. Таъсир биринчи навбатда ёллашда, бошланғич лавозимларда ва такрорланувчи офис ишларида сезилмоқда. Ютуқ эса ўзгаришга тез мослашганлар томонда бўлади. Буни яхши тушунган давлатлар, компаниялар ва инсонлар келажакда афзалликка эга бўлади.