Замонавий меҳнат бозорида муносиб кадрларни танлаш ва уларнинг касбий лаёқатини тўғри баҳолаш корхона ва ташкилотлар ривожининг муҳим омилидир. Ходимни ишга қабул қилиш жараёнида унинг назарий билимлари ва ҳужжатлардаги кўрсаткичлари амалий иш жараёнида қанчалик намоён бўлишини аниқлаш мақсадида дастлабки синов муддати институтидан фойдаланилади. Бу институт нафақат иш берувчига ходимнинг вазифасига лойиқлигини текшириш, балки ходимга ҳам танлаган иши ва меҳнат шароитлари ўзига маъқул ёки йўқлигини англаб етиш имкониятини беради. Ўзбекистон Республикасининг янги таҳрирдаги Меҳнат кодексида дастлабки синов муддатини белгилаш тартиби ва унинг ҳуқуқий кафолатлари тубдан такомиллаштирилди.

Меҳнат шартномаси қуйидаги мақсадда дастлабки синов билан тузилиши мумкин:

— ходимнинг топширилаётган ишга мувофиқлигини текшириш;

— меҳнат шартномасида шарт қилиб кўрсатилган ишни давом эттириш мақсадга мувофиқлиги ҳақида ходим томонидан қарор қабул қилиш.

Дастлабки синовдан ўтиш меҳнат шартномасида шартлашилган бўлиши керак. Бундай шартлашув мавжуд бўлмаган тақдирда, ходим дастлабки синовсиз ишга қабул қилинган деб ҳисобланади.

Қуйидагилар ишга қабул қилинганда дастлабки синов белгиланмайди:

— ҳомиладор аёл, уч ёшга тўлмаган боласи бор аёл ёки уч ёшга тўлмаган болани ёлғиз ўзи тарбиялаётган ота (васий);

— захирага қўйиладиган иш ўринларига ишга жойлаштириш учун юборилган аҳолининг ижтимоий эҳтиёжманд тоифаларидан бўлган шахслар;

— давлат грантлари асосида ўқиган ва олий таълим ташкилотини тамомлаган кундан эътиборан уч ой ичида йўлланма бўйича олинган мутахассислигига доир ишга кираётган олий таълим ташкилотларининг битирувчилари;

— тегишли таълим ташкилотини тамомлаган кундан эътиборан бир йил ичида биринчи бор ишга кираётганда олинган мутахассислиги бўйича мустақил равишда ишга жойлашаётган умумий ўрта, ўрта махсус, профессионал ва олий таълим ташкилотларининг битирувчилари;

— ўзи билан олти ойгача муддатга меҳнат шартномаси тузилаётган ходимлар;

— ўн саккиз ёшга тўлмаган шахслар;

— ишга қайтадан қабул қилинган тақдирда иш берувчи илгари қайси ходимлар билан меҳнат шартномасини алоҳида асослар бўйича бекор қилган бўлса, ўша шахслар;

— ишлаб чиқаришда ўқитиш шартномаси бўйича ушбу иш берувчида ўқишни ўтаган ўқувчилар;

— жамоа келишувларида, шунингдек жамоа шартномасида ва иш берувчининг ички ҳужжатларида назарда тутилган бошқа ходимлар.

Дастлабки синов фақат ходимни ишга қабул қилиш чоғида белгиланиши мумкин. Ходим бошқа ишга ўтказилаётганда ва бошқа иш берувчига хизмат сафарига юборилганда дастлабки синов белгиланишига йўл қўйилмайди.

Бекжон Исмаилов,
"Адолат" МҲАМ ходими