Замонавий жамиятда ҳаёт суръати тезлашиб, инсонларнинг турмуш тарзи ҳам сезиларли даражада ўзгармоқда. Бугун оила фақат ҳиссиётлар асосида эмас, балки ўзаро ҳамкорлик, масъулият ва онгли қарорлар асосида барпо этилмоқда. Аёллар ҳам, эркаклар ҳам фаол меҳнат қилиб, оилавий фаровонликни биргаликда таъминлашмоқда. Шу боис, оилавий муносабатларда молиявий масалаларни аниқ ва адолатли тарзда тартибга солиш тобора муҳим аҳамият касб этмоқда.

Шунинг учун мол-мулк масалаларига фақат “кимники?” деган ёндашув билан эмас, балки “қандай фойдаланилади ва ким бошқаради?” деган нуқтаи назардан қараш муҳим. Бу борада никоҳ шартномаси замонавий оила учун муҳим ҳуқуқий восита ҳисобланади.

Никоҳ шартномаси — эр-хотин ўртасида тузиладиган келишув бўлиб, унда никоҳ даврида ва ажралиш ҳолатида мол-мулкка эгалик қилиш, фойдаланиш ва тақсимлаш тартиби белгилаб қўйилади. У орқали турмуш ўртоқлар молиявий мажбуриятлар, масъулият ва мулкни бошқариш қоидаларини олдиндан келишиб олишади. Бу эса тушунмовчиликларни камайтиради ва муносабатларда ишончни мустаҳкамлайди.

Шартнома никоҳдан олдин ёки никоҳ давомида тузилиши мумкин. Агар никоҳдан олдин тузилса, у никоҳ рўйхатдан ўтказилган кундан бошлаб кучга киради. У албатта ёзма шаклда бўлиб, нотариус томонидан тасдиқланиши шарт.

Унда қуйидагилар белгилаб қўйилиши мумкин:

— мол-мулкка эгалик шакли (биргаликда, улушли ёки алоҳида);

— оила харажатларини қоплаш тартиби;

— ўзаро моддий ёрдам шартлари;

— ажралишда мол-мулкни тақсимлаш қоидалари.

Бироқ никоҳ шартномаси фақат молиявий муносабатларга тааллуқли. У шахсий ёки ахлоқий масалаларни (масалан, уй ишлари, иш жойи ёки бола тарбияси) тартибга солмайди. Шунингдек, у судга мурожаат қилиш ҳуқуқини чеклаш ёки қонун билан берилган ҳуқуқларни бекор қилишга хизмат қилмайди.

Агар никоҳ шартномаси тузилмаса, қонунга кўра никоҳ давомида орттирилган мол-мулк эр-хотиннинг умумий мулки ҳисобланади ва ажралишда, одатда, тенг тақсимланади. Бу эса амалиётда низоларга сабаб бўлиши мумкин.

Никоҳ шартномаси — ажралиш учун эмас, балки оилада адолат, очиқлик ва барқарорликни таъминлаш учун хизмат қилади. У ўзаро ҳурмат ва масъулиятга асосланган соғлом муносабатларни шакллантиришга ёрдам беради.