Ҳарорат кўтарилмоқда, сув тақчиллиги кучаймоқда, экстремал об-ҳаво ҳодисалари тез-тез такрорланмоқда. Иқлим ўзгариши энди узоқ келажакка тегишли мавҳум хавф эмас – у иқтисодиёт, қишлоқ хўжалиги, соғлиқни сақлаш ва кундалик ҳаётимизга таъсир қилаётган реал жараёндир.

Бугун дунё иқлим тизимида кузатилаётган ўзгаришлар бир қарашда алоҳида-алоҳида ҳодисалардек кўринади: жазирама иссиқ, қурғоқчилик, кучли ёғингарчилик, тошқин, ўрмон ёнғинлари ёки сув ресурсларининг қисқариши. Аммо уларнинг ортида умумий бир жараён – Ер атмосфераси ва иқлим тизимининг исиб бориши турибди.

Жаҳон метеорология ташкилоти маълумотларига кўра, Осиё глобал ўртача кўрсаткичдан тезроқ исимоқда. 2026 йил сентябрь ойи бошида ташкилот экстремал иссиқ ва бошқа хавфли об-ҳаво ҳодисалари давом этаётганини қайд этди.

Нега ҳар бир даража муҳим?

Иқлим ўзгариши ҳақида гап кетганда кўпинча “бир-икки даража” деган ибора ишлатилади. Лекин глобал ўртача ҳароратнинг кичикдек кўринадиган ўсиши ҳам улкан оқибатларга эга. Ҳарорат ошгани сари ҳаводаги намлик ва ёғингарчилик режимлари ўзгаради, музликлар қисқаради, денгиз сатҳи кўтарилади, иссиқ тўлқинлари кучаяди. Айрим ҳудудларда қурғоқчилик хавфи ошса, бошқа жойларда қисқа вақт ичида жуда катта миқдорда ёғингарчилик кузатилиши мумкин. Шу сабабли иқлим ўзгариши фақат экологларнинг ёки метеорологларнинг муаммоси эмас. У иқтисодий қарорлар, шаҳарсозлик, энергетика, озиқ-овқат хавфсизлиги ва аҳоли саломатлиги билан бевосита боғлиқ.

Ўзбекистон учун асосий хавф – сув

Ўзбекистон каби Марказий Осиё давлатлари учун иқлим ўзгаришининг энг жиддий оқибатларидан бири сув ресурсларига босимнинг кучайишидир. Ҳароратнинг кўтарилиши қишлоқ хўжалигида суғоришга бўлган эҳтиёжни оширади. Бир вақтнинг ўзида тоғлардаги қор ва музликларнинг ҳолати, дарёларнинг сув режими ва ёғингарчилик тақсимоти ўзгариши мумкин. Жаҳон банки Ўзбекистоннинг иқлимга мослашуви бўйича таҳлилида сув, қишлоқ хўжалиги, инфратузилма ва бошқа соҳаларда иқлим хавфларига чидамлиликни кучайтириш зарурлигини таъкидлайди.

Бу ерда муҳим масала – сувни фақат “кўпроқ топиш” эмас, балки мавжуд сувдан самаралироқ фойдаланишдир. Сув тежовчи технологиялар, каналларни модернизация қилиш, йўқотишларни камайтириш, қишлоқ хўжалигида кам сув талаб қиладиган ёндашувларни кенгайтириш энди ихтиёрий танлов эмас, балки иқтисодий заруратга айланмоқда.

Қишлоқ хўжалиги учун янги шароит

Иқлим ўзгариши қишлоқ хўжалигига икки томонлама таъсир қилади. Бир томондан, юқори ҳарорат ва сув танқислиги ҳосилдорликни пасайтириши мумкин. Иккинчи томондан эса зараркунандалар, касалликлар ва экстремал об-ҳаво ҳодисалари билан боғлиқ хавфлар ортиши мумкин. Шунинг учун келажак қишлоқ хўжалиги фақат кўпроқ ер ёки кўпроқ сувга эмас, балки технология ва билимга таянади.

Аниқ об-ҳаво прогнозлари, рақамли мониторинг, томчилатиб суғориш, тупроқ намлигини назорат қилиш, иссиқликка чидамли навларни жорий этиш каби чоралар фермер учун оддий “инновация” эмас – даромадни сақлаб қолиш воситасидир.

Шаҳарлар ҳам ўзгариши керак

Иқлим ўзгаришининг таъсири қишлоқ билан чекланмайди. Катта шаҳарларда “иссиқлик ороли” эффекти туфайли ҳаво ҳарорати атрофдаги очиқ ҳудудларга қараганда янада юқори бўлиши мумкин.

Асфальт ва бетоннинг кўпайиши, яшил ҳудудларнинг қисқариши, транспорт оқими ва энергия истеъмолининг ортиши жазирама кунларда аҳолига қўшимча босим юклайди.

Шунинг учун замонавий шаҳарсозликда дарахт экиш, яшил ҳудудларни сақлаш, соя жойларини кўпайтириш, биноларнинг энергия самарадорлигини ошириш ва ёмғир сувларини бошқариш каби чоралар муҳим аҳамият касб этади. Бу нафақат экология, балки аҳоли саломатлиги ва шаҳар иқтисодиёти масаласидир.

Фақат мослашиш етарлими?

Иқлим сиёсатида икки асосий йўналиш мавжуд: иқлим ўзгаришининг сабабларини камайтириш ва унинг оқибатларига мослашиш.

Биринчи йўналиш иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтиришни назарда тутади. Бунда қайта тикланадиган энергия манбалари, энергия самарадорлиги, тоза транспорт ва саноатни модернизация қилиш муҳим.

Иккинчи йўналиш эса биз аллақачон дуч келаётган хавфларга тайёргарликни англатади. Масалан, сув тежамкорлиги, эрта огоҳлантириш тизимлари, иссиқлик тўлқинларига тайёргарлик, иқлимга чидамли инфратузилма ва қишлоқ хўжалигини диверсификация қилиш.

Энг муҳими, бу икки йўналишни бир-биридан ажратиб бўлмайди.

Иқлим муаммосининг иқтисодий томони

Иқлим ўзгаришига қарши курашни баъзан иқтисодий ўсишга тўсиқ сифатида тасаввур қилишади. Аслида эса масаланинг иккинчи томони бор: иқлим хавфларига тайёрланмасликнинг ўзи катта иқтисодий харажатларга олиб келиши мумкин. Сув танқислиги қишлоқ хўжалигига, иссиқлик электр энергияси истеъмолига, экстремал ҳодисалар эса йўллар, бинолар ва бошқа инфратузилмага зарар етказиши мумкин. Шу маънода иқлимга мослашув — харажат эмас, узоқ муддатли инвестициядир.

Жаҳон банки ҳам сув хавфларини бошқариш, барқарор сув таъминоти ва иқлим ўзгарувчанлиги шароитида ресурсларни самарали бошқаришни ривожланишнинг муҳим қисми сифатида кўрсатмоқда.

Энг катта ўзгариш – тафаккурда

Иқлим ўзгаришига қарши кураш фақат давлат ёки халқаро ташкилотларнинг вазифаси эмас. Бироқ асосий масъулиятни оддий фуқарога юклаш ҳам тўғри эмас. Катта натижа учун тизимли сиёсат керак: энергия тизимини янгилаш, сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, жамоат транспортини ривожлантириш, экологик стандартларни кучайтириш, илмий тадқиқотларга сармоя киритиш ва аҳолини иқлим хавфлари ҳақида хабардор қилиш. Шу билан бирга, ҳар бир инсоннинг танловлари ҳам аҳамиятли: энергия ва сувни тежаш, дарахтларни асраш, чиқиндиларни камайтириш, жамоат транспортидан фойдаланиш ва исрофгарчиликни қисқартириш умумий натижага ҳисса қўшади.

Хулоса: вақтни бой бериш энг қимматга тушади

Иқлим ўзгариши ҳақидаги энг муҳим савол энди “бу ростми?” эмас. Илмий далиллар бу жараённинг мавжудлигини ва инсон фаолияти уни кучайтириб бораётганини кўрсатмоқда. Бугунги асосий савол бошқа: биз ўзгаришларга қанчалик тез мослаша оламиз?

Ўзбекистон учун бу савол, аввало, сув, қишлоқ хўжалиги, шаҳарлар, энергетика ва аҳоли саломатлиги масаласидир. Иқлим ўзгаришига қарши самарали сиёсат эса фақат табиатни муҳофаза қилиш эмас – иқтисодий барқарорлик ва келажак авлодлар хавфсизлигини таъминлаш демакдир.

Иқлим ўзгариши келажакда содир бўладиган ҳодиса эмас. У аллақачон бошланган. Энди унинг оқибатларини кутиш эмас, уларга тайёргарлик кўриш вақти келди.

Ёрбек Искандаров,
журналист