Йўлдаги чуқурлик, ўйиқлар, емирилган асфальт ёки бошқа носозликлар нафақат ҳайдовчиларга ноқулайлик туғдиради, балки транспорт воситасига зарар етказиши ва йўл ҳаракати хавфсизлигига таҳдид солиши мумкин. Шу сабабли автомобиль йўлларини ким таъмирлаши, йўлнинг ҳолати учун ким масъуллиги ва чуқурга тушиб автомобиль шикастланган тақдирда зарарни ким қоплаши масаласи муҳим аҳамиятга эга.

2026 йил 5 августда қабул қилинган ЎРҚ-1162-сон «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги янги Қонун бу масалаларни аниқ белгилаб берди. Қонунга кўра, автомобиль йўллари умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари, шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари ҳамда хўжалик автомобиль йўлларига бўлинади.

 

Йўлни ким таъмирлайди?

Энг муҳим қоида шуки, автомобиль йўлини таъмирлаш ва сақлаш мажбурияти, аввало, ушбу йўлнинг эгаси зиммасида.

«Автомобиль йўллари тўғрисида»ги Қонуннинг 30-моддасига мувофиқ, автомобиль йўлларини таъмирлаш ва сақлаш ишлари йўл эгалари томонидан, шу жумладан ихтисослаштирилган йўл ташкилотларини жалб этган ҳолда амалга оширилади.

Бунда «йўл эгаси» деганда ҳар доим бир хил ташкилот тушунилмайди. Йўлнинг турига қараб масъул субъект ҳам фарқ қилади.

 

1. Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари

Қонунга кўра, умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари давлат мулки ҳисобланади ва Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Автомобиль йўллари қўмитасининг ихтиёрида бўлади.

2024 йил 30 декабрдаги 901-сон Вазирлар Маҳкамаси қарорига мувофиқ, умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларини таъмирлаш ишлари Автомобиль йўллари қўмитаси таркибидаги йўл ва кўприкларни сақлаш ҳамда таъмирлаш ташкилотлари — эксплуатация ташкилотлари томонидан амалга оширилади.

Шунинг учун республика ёки давлат аҳамиятидаги умумий фойдаланишдаги йўлда катта чуқурлик пайдо бўлса, уни таъмирлаш масаласи йўл эгаси ва унга бириктирилган эксплуатация ташкилоти доирасида ҳал этилади.

 

2. Шаҳар ва аҳоли пунктларидаги кўчалар

Шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктларининг кўчалари алоҳида тоифага киради. Қонуннинг 26-моддаси мазмунига кўра, туман ва шаҳар ҳокимликлари ҳудуддаги шаҳарлар ва бошқа аҳоли пунктлари кўчаларининг мавжуд тармоғини сақлаш ҳамда уларнинг ҳолатини тегишли транспорт-фойдаланиш даражасида бўлишини таъминлайди.

Демак, маҳалладаги, кўчадаги ёки шаҳар ичидаги йўлнинг чуқурлиги бўйича мурожаат қилганда, биринчи навбатда, ушбу кўчанинг кимнинг балансида ва қайси ташкилотга бириктирилганини аниқлаш муҳим.

 

3. Хўжалик автомобиль йўллари

Хўжалик автомобиль йўлларида йўл фаолиятини молиялаштириш ушбу йўлларнинг эгалари томонидан амалга оширилади.

Шунингдек, автомобиль йўлига туташ ёки йўл бўйи минтақасидаги айрим шохобча йўлларнинг техник ҳолати учун тегишли ер участкалари мулкдорлари, эгалари ва фойдаланувчилари ҳам масъул бўлиши мумкин.

 

Чуқурлик пайдо бўлса, уни ким бартараф этиши керак?

Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 30 декабрдаги 901-сон қарори билан тасдиқланган автомобиль йўлларини таъмирлаш ва сақлаш ишлари таснифига кўра, эксплуатация ишлари таъмирлаш ҳамда сақлаш ишларига ажратилган. Сақлаш ишлари таркибига эса йўлни сақлаш ва нуқсонларни бартараф этиш ҳам киради.

Йўллардаги нуқсонларни бартараф этиш эса жорий, даврий ва мавсумий кўриклар ҳамда йўлнинг техник ҳолатини доимий ўрганиш натижалари асосида амалга оширилади.

 

Автомобиль чуқурга тушиб шикастланса, ким жавоб беради?

Бу масалада энг муҳим норма янги Қонуннинг 33-моддасида белгиланган.

Унга кўра, автомобиль йўлидан фойдаланувчи йўлда йил давомида хавфсиз ва қулай шароитларда ҳаракатланиш ҳуқуқига эга. Шунингдек, йўлдаги носозликлар ёки автомобиль йўллари эгалари томонидан қонунчилик талабларига риоя этилмаганлиги сабабли етказилган зарарни белгиланган тартибда ундириш ҳуқуқига эга.

Демак, автомобиль чуқурликка тушиб, шикастланган бўлса, йўлдаги носозлик ва келиб чиққан зарар ўртасида сабабий боғлиқлик мавжудлиги исботланган тақдирда, зарарни йўлнинг эгасидан ундириш масаласи қўйилиши мумкин.

 

Йўл эгасининг мажбурияти фақат таъмирлашдан иборат эмас

Қонуннинг 35-моддасига мувофиқ, автомобиль йўллари эгалари:

— йўлларни соз ҳолатда сақлаши;

— транспорт воситаларининг хавфсиз ҳаракатланишини таъминлаши;

— йўл белгилари ва ҳаракат хавфсизлигини таъминловчи техник воситаларни ўрнатиши;

— таъмирлаш ишлари вақтида тегишли тўсиқлар, белгилар ва кўрсаткичларни ўрнатиши;

— зарур ҳолларда айланиб ўтиш йўлларини ташкил этиши;

— фойдаланувчиларга йўлнинг ҳолати ҳақида ахборот олиш имконини яратиши шарт.

Бундан ташқари, ушбу мажбуриятлар йўлни таъмирлаш ва хизмат кўрсатиш учун жалб қилинган ихтисослаштирилган йўл ташкилотларига ҳам татбиқ этилади.

 

Йўлнинг қайси ташкилотга тегишли эканини қандай аниқлаш мумкин?

2022 йил 2 февралдаги 49-сон Вазирлар Маҳкамаси қарори билан автомобиль йўллари соҳасида «Shaffof yo‘l» онлайн ахборот платформасини жорий этиш ва 2022 йил 1 июлдан бошлаб тест режимида ишга тушириш белгиланган. Унда автомобиль йўллари соҳасига оид очиқ маълумотлар жойлаштирилиши назарда тутилган.

Жумладан, умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларидаги қурилиш ва таъмирлаш объектлари ҳақидаги маълумотларни Автомобиль йўллари қўмитаси, маҳаллий ҳокимликлар буюртмачилигидаги ички хўжалик йўллари ва аҳоли пунктларидаги кўчалар ҳақидаги маълумотларни эса тегишли маҳаллий ҳокимликлар шакллантириши белгиланган.

Шу сабабли йўлдаги нуқсон бўйича мурожаат қилишдан олдин йўлнинг қайси тоифага киришини ва кимнинг тасарруфида эканини аниқлаш мақсадга мувофиқ.

 

Фуқаро қаерга мурожаат қилиши керак?

Қуйидаги тартибни амалий қоида сифатида эслаб қолиш мумкин:

Умумий фойдаланишдаги автомобиль йўли → Автомобиль йўллари қўмитаси ва тегишли эксплуатация ташкилоти.

Шаҳар ёки аҳоли пункти кўчаси → тегишли маҳаллий ҳокимлик ва йўл учун масъул ташкилот.

Хўжалик автомобиль йўли → ушбу йўлнинг эгаси.

Мурожаатда йўлнинг аниқ манзили, нуқсон тури, фото-видео материаллар ва хавф туғдираётган ҳолатлар кўрсатилса, масалани аниқлаштириш осонлашади.

Йўл соҳасида жамоатчилик назорати ҳам муҳим

Йўлларни таъмирлаш ва сақлашга ажратилган маблағлар, амалга оширилаётган таъмирлаш ишлари ва объектлар ҳақидаги маълумотларнинг очиқлиги жамоатчилик назорати учун муҳим воситадир.

Шаффофлик ва жамоатчилик олдида ҳисобдорликни кучайтириш мақсадида Вазирлар Маҳкамасининг 49-сон қарори билан йўл соҳасида «Shaffof yo‘l» платформасини жорий этилиши ҳам муҳим қадам ҳисобланади.

Шунингдек, умумий фойдаланишдаги автомобиль йўлларини жорий таъмирлаш ва сақлаш ишларини молиялаштириш учун ажратиладиган маблағлар ҳақидаги маълумотларни очиқлаш тартиби ҳам белгиланган.

 

Қисқача айтганда, автомобиль йўлининг соз ва хавфсиз ҳолатда сақланиши — шунчаки коммунал хизмат эмас, балки қонун билан белгиланган мажбуриятдир. Йўлнинг турига қараб уни таъмирлаш ва сақлаш масъулияти тегишли йўл эгаси, маҳаллий ҳокимлик ёки бошқа масъул ташкилот зиммасига юкланади.

Айниқса, йўлдаги чуқурлик ёки бошқа носозлик ўз вақтида бартараф этилмаса ва бунинг оқибатида транспорт воситасига зарар етса, фуқаро қонунчиликда белгиланган тартибда етказилган зарарни қоплашни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

Шу боис йўлдаги ҳар бир чуқурликка бефарқ қарамаслик, уни масъул ташкилотларга билдириш, зарур ҳолларда фото-видео далилларни тўплаш ва фуқаролик ҳуқуқларидан фойдаланиш муҳим. Сифатли йўл — нафақат қулайлик, балки ҳаракат хавфсизлигининг муҳим кафолатидир.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими