Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектлари томонидан уй-жой, бино ёки бошқа иншоотларни қуришда қонунчилик талабларига риоя этиш муҳим аҳамиятга эга. Қурилиш ишлари ер участкасининг белгиланган мақсадидан четга чиқмасдан, ваколатли органларнинг рухсатномалари асосида ҳамда амалдаги архитектура ва қурилиш нормаларига мувофиқ амалга оширилиши лозим. Акс ҳолда бундай қурилиш ўзбошимчалик билан қурилган иморат деб эътироф этилади ва у қатор ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради.

Ўзбошимчалик билан қурилган иморат тушунчаси

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 212-моддасига кўра, қонунчиликда қурилиш учун ажратилмаган ер участкаларида ёки тегишли рухсатнома олмасдан, шунингдек архитектура ва қурилиш нормалари ҳамда қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган уй-жой, бино, иншоот ёки бошқа кўчмас мулк ўзбошимчалик билан қурилган иморат ҳисобланади.

Мазкур норма қурилиш соҳасида қонунийликни таъминлаш, ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш ҳамда фуқароларнинг хавфсизлигини муҳофаза қилишга қаратилган.

Ўзбошимчалик билан қурилган иморатга мулк ҳуқуқи

Қонунчиликка мувофиқ, ўзбошимчалик билан иморат қурган шахс ушбу иморатга нисбатан мулк ҳуқуқини қўлга кирита олмайди. Шунинг учун у мазкур иморатни сотиш, ҳадя қилиш, ижарага бериш, гаровга қўйиш ёки бошқа фуқаролик-ҳуқуқий битимларни тузиш ҳуқуқига эга эмас.

Бу чеклов ноқонуний қурилишларнинг олдини олиш, мулкий муносабатларда қонунийликни таъминлаш ҳамда ҳуқуқий тартибни сақлашга хизмат қилади.

Ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиш тартиби

Агар ноқонуний қурилиш натижасида бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари бузилган бўлса ёки тегишли давлат органи судга даъво билан мурожаат қилса, суд қарорига асосан бундай иморат уни қурган шахс томонидан ёки унинг ҳисобидан бузиб ташланади.

Ушбу тартиб ноқонуний қурилишларни бартараф этиш, бузилган ҳуқуқларни тиклаш ва шаҳарсозлик соҳасида қонунийликни таъминлашга хизмат қилади.

Суд томонидан мулк ҳуқуқининг эътироф этилиши

Қонунчилик айрим ҳолларда ўзбошимчалик билан қурилган иморатга нисбатан мулк ҳуқуқини суд тартибида эътироф этиш имкониятини назарда тутади. Агар иморат қурилган ер участкасининг мулкдори ёки ушбу ерга умрбод мерос қилиб эгалик қилиш, доимий эгалик қилиш ёки фойдаланиш ҳуқуқига эга шахс судга мурожаат қилса, суд муайян шартлар мавжуд бўлган тақдирда мулк ҳуқуқини эътироф этиши мумкин.

Бундай ҳолатда мулк ҳуқуқи эътироф этилган шахс иморатни қурган шахснинг сарфлаган харажатларини суд белгилаган миқдорда қоплаб беради.

Мулк ҳуқуқи эътироф этилмайдиган ҳолатлар

Агар ўзбошимчалик билан қурилган иморатнинг сақлаб қолиниши бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан муҳофаза қилинадиган манфаатларига зарар етказса ёки фуқароларнинг ҳаёти ҳамда соғлиғи учун хавф туғдирса, бундай иморатга нисбатан мулк ҳуқуқи суд томонидан эътироф этилмайди.

Бу норма жамоат хавфсизлигини таъминлаш ва инсон ҳаёти ҳамда соғлиғини муҳофаза қилишга қаратилган.

Зиёвуддин Намозов,
журналист