Кам аҳамиятли ҳуқуқбузарлик деб, расман қонун талабларини бузган бўлса-да, жамиятга етказилган зарари жуда кичик, жиддий хавф туғдирмайдиган ва оғир оқибатларга олиб келмайдиган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик тушунилади. Бундай ҳолатларда ҳуқуқбузарлик таркиби формал жиҳатдан мавжуд бўлади, лекин унинг ижтимоий хавфлилик даражаси паст бўлгани учун унга нисбатан қаттиқ жазо қўллаш мақсадга мувофиқ эмас деб баҳоланади.

Шахсни жавобгарликдан озод этиш масаласи ҳам айнан шу кам аҳамиятлилик мезонига боғлиқ ҳолда ҳал қилинади. Агар ҳуқуқни қўлловчи орган (масалан, суд ёки ваколатли идора) қилмишнинг жамият учун аҳамияти жуда паст, келтирилган зарар аҳамиятсиз ёки бартараф этилган, шахснинг айби катта эмас ва у ўз ҳаракатига танқидий баҳо бериб, келгусида бундай ҳолатни такрорламаслиги аниқ деб ҳисобласа, уни маъмурий ёки жиноий жавобгарликдан озод этиш мумкин. Бунда кўпинча шахсга огоҳлантириш бериш ёки тарбиявий таъсир чоралари билан чекланиш амалиёти қўлланилади.

Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси нормаларига кўра, ҳуқуқбузарлик формал жиҳатдан содир этилган бўлса-да, унинг ижтимоий хавфлилик даражаси жуда паст бўлса, у кам аҳамиятли деб топилиши мумкин. Бу ерда асосий мезон — қилмишнинг жамиятга, давлат ёки шахс манфаатларига етказган реал зарари ва унинг салбий оқибатларидир.

Кодекснинг тегишли моддасида (амалиётда кўпинча 21-модда билан боғлиқ ҳолда қўлланилади) шундай ҳолат назарда тутиладики, содир этилган маъмурий ҳуқуқбузарлик кам аҳамиятли бўлган тақдирда, суд ҳуқуқбузарни маъмурий жавобгарликдан озод этиб, уни огоҳлантириш билан кифояланиши мумкин. 

Бу норма жазони индивидуаллаштириш, яъни ҳар бир ишни алоҳида ҳолатлардан келиб чиқиб адолатли ҳал қилиш имконини беради. Масалан, қоидабузарлик оқибатида ҳеч қандай зарар етмаган, ёки етган зарар дарҳол бартараф этилган бўлса, шунингдек, ҳуқуқбузар биринчи марта содир этилган ва шахснинг умумий хулқ-атвори ижобий баҳоланса, бундай ҳолат кам аҳамиятли деб эътироф этилиши мумкин.

Шахсни жавобгарликдан озод этиш фақат кам аҳамиятлилик билан чекланиб қолмайди. Кодексда шунингдек, қилмиш содир этилганидан кейинги ҳолатлар ҳам инобатга олинади. Агар шахс ўз айбини тан олса, қилган ишидан пушаймон бўлса, етказилган зарарни ихтиёрий равишда қопласа ёки бартараф этса, бу ҳолатлар жавобгарликни енгиллаштирувчи омиллар сифатида қаралади ва айрим вазиятларда уни жавобгарликдан озод қилишга асос бўлиши мумкин. Бундай ёндашув ҳуқуқий таъсир чораларининг жазолашдан кўра тарбиявий аҳамияти устувор эканини кўрсатади.

Шу билан бирга, кам аҳамиятлилик масаласи мутлақ эмас ва ҳар доим аниқ ҳолатга боғлиқ тарзда ҳал қилинади. Масалан, бир қарашда кичик қоидабузарлик деб кўринган ҳаракат, агар у такрорий содир этилса ёки муайян соҳада хавфли оқибатларга олиб келиши эҳтимоли юқори бўлса, кам аҳамиятли деб баҳоланмаслиги мумкин. Шу сабабли ҳуқуқни қўлловчи органлар ишнинг барча жиҳатларини — ҳаракатнинг характери, вақти, жойи, оқибатлари, шахснинг шахсий хусусиятлари ва олдинги хулқини комплекс тарзда таҳлил қилади.

Хулоса қилиб айтганда, кам аҳамиятли ҳуқуқбузарлик институти маъмурий ҳуқуқда адолат ва мақсадга мувофиқлик ўртасидаги мувозанатни таъминлайди. У орқали давлат ортиқча жазолашдан воз кечиб, фуқароларни ҳуқуқий онг ва интизомга тарбиявий таъсир орқали йўналтириш имконига эга бўлади.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими