Йўл-транспорт ҳодисалари (ЙТҲ) бугунги кунда Ўзбекистонда нафақат транспорт хавфсизлиги, балки инсон ҳаёти, жамоатчилик масъулияти ва давлат бошқаруви самарадорлиги билан боғлиқ долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмоқда. Ҳар бир йўл-транспорт ҳодисаси ортида бир инсоннинг ҳаёти, бир оиланинг тақдири, баъзан эса бутун бир хонадоннинг фожиаси туради. Шу сабабли ЙТҲни фақат ҳайдовчиларнинг хатоси ёки йўл ҳаракати қоидаларининг бузилиши сифатида баҳолаш масаланинг моҳиятини тўлиқ очиб бермайди.

Статистика қўмитасининг очиқ маълумотларида 2026 йилнинг биринчи чорагида 1 минг 102 та, биринчи ярим йил якунига келиб эса 2 минг 286 та ЙТҲ қайд этилган. Таққослаш учун, 2025 йилнинг биринчи ярим йиллиги бўйича ушбу кўрсаткич 3 минг 286 тани ташкил этган. Демак, расмий қаторда ҳодисалар сони қарийб 30,4 фоизга камайган. Бироқ ЙТҲда жабрланганлар сони 2025 йилнинг биринчи ярим йиллигидаги 3 минг 233 нафардан 2026 йилнинг шу даврида 3 минг 306 нафарга етган. Бу эса тахминан 2,3 фоизлик ўсишни англатади. Ҳодисалар сони камайгани ижобий кўрсаткич бўлиши мумкин, аммо жабрланганлар сонининг ўсиши хавфсизлик масаласи ҳали тўлиқ ҳал этилмаганини кўрсатади.

Фақат ҳайдовчи айбдорми?

2026 йил биринчи чораги бўйича Ички ишлар вазирлиги маълумотларига таянган таҳлилий хабарда тезликни ошириш ЙТҲнинг асосий омилларидан бири сифатида кўрсатилган. Қайд этилган ҳодисаларнинг 32,9 фоизи тезликни ошириш, 22,4 фоизи светофор талабларига риоя қилмаслик, 13,6 фоизи эса пиёдаларга йўл бермаслик билан боғланган. Шунингдек, 4,2 фоиз ҳолат ҳайдовчининг рулда ухлаб қолиши билан изоҳланган. Биринчи чоракда қайд этилган 1 минг 102 та ЙТҲнинг 346 таси, яъни 31,4 фоизи ўлим билан якунлангани ҳақида ҳам хабар берилган.

Бу маълумотлар ҳайдовчилар интизоми билан боғлиқ муаммоларни очиб беради. Лекин танқидий ёндашув шу ерда тўхтаб қолмаслиги керак. Агар муайян йўлда тезликни ошириш мунтазам равишда оғир оқибатларга олиб келаётган бўлса, фақат ҳайдовчини жаримага тортиш етарлими? Нега хавфли нуқталарда тезликни пасайтиришга мажбурловчи муҳандислик ечимлари, хавфсиз чорраҳалар, сифатли ёритиш ва пиёдалар учун қулай ўтиш жойлари етарли даражада таъминланмаган?

Йўл хавфсизлиги – ҳайдовчи, пиёда, йўл инфратузилмаси, транспорт воситасининг техник ҳолати ва назорат тизими ўртасидаги ўзаро боғлиқ жараёндир. Демак, масъулиятни фақат бир томонга юклаш муаммонинг тизимли сабабларини яшириб қўйиши мумкин.

Инфратузилмага маблағ ажратишнинг ўзи кифоя эмас

Расмий маълумотларга кўра, 2026 йилнинг январь-июнь ойларида автомобиль йўллари тармоғини ривожлантириш учун 7 триллион 872 миллиард сўмлик ишлар бажарилган, 5 минг 424 километр йўл реконструкция қилинган ёки таъмирланган. Бу катта ҳажмдаги ишлардир. Аммо асосий савол шунда: таъмирланган йўллар қанчалик хавфсиз бўлди ва бу ишлар ЙТҲ ҳамда инсонлар ўлими камайишига қай даражада таъсир кўрсатди?

Йўлни таъмирлаш билан уни хавфсиз қилиш бир хил тушунча эмас. Қопламаси равон, аммо пиёдалар ўтиш жойи етарли бўлмаган кўча; кенг, лекин ажратувчи тўсиқлари йўқ йўл; тунги ёритиш тизими ишламайдиган чорраҳа – буларнинг барчаси хавф манбаи бўлиб қолиши мумкин.

Шу сабабли йўл қурилиши ва таъмири натижалари фақат ажратилган маблағ ёки таъмирланган километрлар билан эмас, балки хавфли нуқталарнинг камайиши, пиёдалар хавфсизлиги, авариялар сони ва ўлим ҳолатларининг динамикаси билан ҳам баҳоланиши шарт. Бу борада масъул ташкилотлар бажарилган ишлар юзасидан ҳисобот бериш билан бирга, уларнинг аниқ натижаларини ҳам жамоатчиликка очиқ тақдим этиши лозим.

Профилактика ҳам зарур

Йўл ҳаракати қоидаларини бузганлик учун жазо муқаррар бўлиши керак. Аммо жарималарни кўпайтиришнинг ўзи хавфсизлик маданиятини шакллантирмайди. Агар ҳайдовчи хавфни англамаса, пиёда ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини билмаса, мактаб атрофидаги йўллар хавфсиз ташкил этилмаса, маъмурий жазо кутилган самарани тўлиқ бермайди.

Мактабларда амалий йўл ҳаракати дарсларини кучайтириш, ҳайдовчиларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш сифатини ошириш, жамоат транспорти ҳайдовчилари меҳнат ва дам олиш режимини назорат қилиш, маст ҳолда ёки чарчоқ билан транспорт бошқаришга қарши қатъий чоралар кўриш муҳимдир.

Бундан ташқари, ҳар бир оғир ЙТҲ бўйича фақат айбдорни аниқлаш эмас, балки ҳодисага олиб келган барча шароитларни ўрганиш зарур. Агар бир чорраҳада қайта-қайта авария содир бўлса, бу ҳолат йўлни лойиҳалаш, белгиларни ўрнатиш ёки ҳаракатни ташкил этишдаги камчиликларни ҳам текширишни талаб қилади.

Хулоса

2026 йилнинг биринчи ярим йиллигига оид маълумотлар ЙТҲ муаммосига бир томонлама баҳо бериш мумкин эмаслигини кўрсатмоқда. Ҳодисалар сонининг камайиши ижобий тенденция бўлса-да, жабрланганлар сонининг ўсиши хавфсизлик борасида ҳали жиддий вазифалар мавжудлигини англатади. Шу билан бирга, биринчи чоракдаги ўлим билан якунланган ҳодисалар улуши ҳам профилактика ва инфратузилмага нисбатан ёндашувни қайта кўриб чиқиш зарурлигини кўрсатади.

Муаммони ҳал этиш учун учта устувор йўналишга эътибор қаратиш лозим: биринчидан, тезликни бошқариш ва хавфли йўл участкаларини хавфсизлаштириш; иккинчидан, ЙТҲ сабаблари, ўлим ҳолатлари ва ҳудудлар кесимидаги маълумотларни мунтазам эълон қилиш; учинчидан, йўл қурилиши, таъмири ва назорати натижаларини инсон ҳаётини сақлаб қолиш мезони асосида баҳолаш.

Энг муҳими, йўл хавфсизлиги фақат Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ёки ҳайдовчиларнинг вазифаси эмас. Бу давлат идоралари, маҳаллий ҳокимликлар, таълим муассасалари, транспорт ташкилотлари ва ҳар бир фуқаронинг умумий масъулиятидир.

Йўлдаги ҳар бир ўлимни олдини олиш мумкин бўлган фожиа сифатида кўриб чиқиш, ҳар бир хавфли нуқтани бартараф этиш ва ҳар бир қарорнинг натижасини жамоатчиликка очиқ кўрсатиш зарур. Чунки йўлдаги ҳақиқий ютуқ – қанча километр йўл таъмирлангани ёки қанча жарима ёзилгани эмас, балки қанча инсон ҳаёти сақлаб қолинганидир.

Ёрбек ИСКАНДАРОВ,

журналист