2025 йил 26 декабрь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида 2026 йилни “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили” деб эълон қилишни таклиф этди. Бу ташаббус жамият ҳаётида маҳалла институтининг ролини янги босқичга олиб чиқиш ниятидан далолат беради. Маҳалла – ўзбек жамиятининг энг қадимий ва барқарор ижтимоий институтларидан бири. Аммо бугун у нафақат ижтимоий бирлик, балки давлат бошқарувининг муҳим бўғинига айланиб бормоқда.

Маҳалла – ҳуқуқий давлат қурилишининг таянч бўғини

Ҳуқуқий демократик давлатда бошқарув фақат марказдан амалга оширилмайди. Аксинча, масалаларни имкон қадар қуйи даражада – аҳолига яқин жойда ҳал қилиш тамойили устувор ҳисобланади. Ҳуқуқшуносликда бу “субсидиарлик принципи” деб аталади. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 127-моддасига мувофиқ, фуқаролар ўзини ўзи бошқаришни маҳалла, шаҳарча ва овуллардаги фуқаролар йиғинлари орқали амалга оширадилар. Маҳалла халқ ҳокимиятчилиги ва аҳолининг жамият ишларини бошқаришда иштирок этиши конституциявий принципини амалга ошириш шаклларидан бири сифатида эътироф этилади. Юрт ободлиги ва равнақи, аввало, маҳалладан бошланади. Фуқаролик жамиятида халқ манфаати энг устувор мақомда туради. Шу боис маҳалла тизимини ривожлантириш давлат сиёсатининг устувор йўналиши бўлиб келган ва шундай бўлиб қолади.

Президент Мурожаатномасида маҳаллаларни ривожлантириш учун бюджет маблағларини тўғридан-тўғри жойларга йўналтириш, маҳалла раислари ва ҳоким ёрдамчиларига лойиҳа асосида маблағ ажратиш механизмларини кенгайтириш таклиф қилинди. Шунингдек, 2026 йил 1 январдан бошлаб, қўшилган қиймат солиғидан тушумнинг Тошкент шаҳрида 5 фоизи, қолган ҳудудларда 20 фоизи қолдирилиб, бу маблағнинг ярми туманлар бюджетига ўтказилиши таъкидланди. Бу маҳаллани фақат маслаҳат берувчи тузилма эмас, балки реал бошқарув субъекти сифатида мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Хорижий тажриба: маҳаллий бошқарув қандай ишлайди?

Дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, кучли маҳаллий бошқарув – кучли давлатнинг асосий шартидир. Жамоатчилик назорати ҳар томонлама таъминланган давлатлар бугунги дунёнинг илғор мамлакатлари ҳисобланади. Бундай жамиятларда якка шахс эмас, балки жамоа давлат ва халқ учун муҳим бўлган масалалар юзасидан қарорлар қабул қилади. Ушбу жараёнда маҳалла муҳим аҳамият касб этади.

Германия тажрибаси

Германияда маҳаллий ҳокимият органлари – коммуналар конституция билан кафолатланган мустақилликка эга. Улар ўз бюджетини шакллантиради, маҳаллий солиқларни белгилайди, таълим, инфратузилма ва ижтимоий хизматларни мустақил бошқаради. Натижада фуқаролар муаммолари тез ва самарали ҳал этилади.

Япония тажрибаси

Японияда ҳар бир ҳудудда маҳаллий аҳоли томонидан ташкил этилиб, бошқариладиган “Чонаикаи” ёки “Жичикаи” (яъни қўшничилик ёки резидентлар уюшмаси) деб аталувчи жамоат ташкилотлари фаолият юритади. Ушбу уюшмалар турли ижтимоий тадбирлар, фавқулодда вазиятларга тайёргарлик бўйича машғулотлар ҳамда маҳаллий ҳамжамиятни ривожлантиришга қаратилган бошқа фаолиятларни амалга оширади. Бундай маҳаллий жамоалар хавфсизлик, экология, ижтимоий ёрдам масалаларида давлат билан ҳамкорликда ишлайди. Бу жамоалар фуқаролик масъулиятини кучайтириб, жамиятда тартиб-интизомни мустаҳкамлайди.

Жанубий Корея тажрибаси

Жанубий Кореяда маҳаллий жамоалар рақамли платформалар орқали бюджет лойиҳаларини муҳокама қилади, аҳолининг мурожаатларини онлайн қабул қилади. Бу “рақамли маҳаллий демократия” модели сифатида тан олинган.

Ўзбекистон учун янги имкониятлар

Маҳаллани ривожлантириш ташаббуси Ўзбекистонда давлат ва жамият ўртасидаги муносабатларни янги босқичга олиб чиқиши мумкин. Маҳалла орқали:

— камбағалликни қисқартириш;

— бандликни ошириш;

— ёшлар ва аёлларни қўллаб- қувватлаш;

— ижтимоий хизматларни манзилли етказиш каби вазифаларни самарали ҳал этиш мумкин.

Ҳуқуқий масалалар ҳам муҳим

Маҳалла ваколатлари кенгайиб борар экан, бу жараён бир қатор муҳим ҳуқуқий саволларни ҳам кун тартибига олиб чиқмоқда. Хусусан, маҳалла органлари қанчалик даражада мустақил қарор қабул қила олади? Маҳалла раисининг қарорлари ҳуқуқий жиҳатдан қандай кучга эга бўлади ва улар устидан шикоят қилиш механизмлари қандай ишлайди? Маҳалланинг ҳуқуқий мақоми қандай бўлади? Бюджет маблағларидан фойдаланишда очиқлик ва шаффофлик қандай таъминланади? Энг муҳими, маҳалла фаолияти устидан жамоатчилик назорати қандай йўлга қўйилади?   Айнан шу саволларга аниқ ва самарали ҳуқуқий механизмлар орқали жавоб топиш маҳаллани фақат ижтимоий институт эмас, балки ҳақиқий фуқаролик жамияти институтига айлантиради.

Хулоса: маҳалла – янгиланиши кутилаётган ижтимоий-ҳуқуқий тузилма

Президент Мурожаатномасида илгари сурилган маҳалла ташаббуси Ўзбекистон тараққиётининг янги моделини англатади. Бу моделда давлат халқдан узоқ бўлган марказий тузилма эмас, балки маҳалла орқали фуқаролар билан бевосита ишлайдиган тизимга айланади.

Агар маҳалла молиявий мустақиллик, ҳуқуқий ваколатлар ва жамоатчилик ишончи билан уйғун ривожланса, у Ўзбекистонда демократия, ижтимоий адолат ва барқарор тараққиётнинг асосий таянчига айланиши мумкин.

Бобур Корёғдиев,

Тошкент давлат юридик университети Тадқиқот маркази катта илмий ходими