Тезроқ, хавфсизроқ ва сифатлироқ йўл учун ҳақ тўлаш — дунёда аллақачон кенг тарқалган амалиёт. Франция, АҚШ, Буюк Британия ва бошқа давлатлар тажрибаси пулли автомобиль йўллари нафақат йўл қурилишига хусусий маблағ жалб қилиш, балки транспорт оқимини бошқариш ва хизмат сифатини ошириш воситаси бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Ўзбекистонда эса 2026 йилда қабул қилинган янги қонун пулли автомобиль йўлларини давлат-хусусий шериклик асосида ташкил этиш учун ҳуқуқий асос яратди. Хўш, хориж тажрибасидан қайси жиҳатлар Ўзбекистон учун айниқса долзарб?

Пулли йўл — фақат ҳақ олинадиган йўл эмас

Автомобиль йўли қурилиб, фойдаланишга топширилганидан кейин ҳам харажатлар тугамайди. Йўлни таъмирлаш, қопламани сақлаш, йўл белгилари ва светофорларни янгилаш, хавфсизликни таъминлаш, авариявий хизматларни ташкил этиш, дам олиш ва сервис нуқталарини ишлатиш учун мунтазам маблағ талаб этилади.

Ўзбекистоннинг 2026 йил 5 августдаги «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги ЎРҚ-1162-сон Қонунида ҳам пулли автомобиль йўли тушунчаси алоҳида белгиланган. Қонунга кўра, бундай йўлдан фойдаланиш учун тўлов жорий этилади, аммо пулли йўл қурилишига фақат муқобил бепул ҳаракатланиш имконияти мавжуд бўлган ҳолда рухсат берилади. Тўлов миқдори эса фойдаланувчиларнинг ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда иқтисодий жиҳатдан асосланган бўлиши керак.

Бу норма Ўзбекистонда пулли йўлларни жорий этишнинг энг муҳим тамойилини белгилаб беради: фуқаро пул тўлашга мажбур бўлмаслиги, балки сифатлироқ ва қулайроқ йўлдан фойдаланиш учун танловга эга бўлиши керак.

Европа: пул тўласангиз, вақтни тежайсиз

Европада пулли автомобиль йўлларининг бир нечта модели мавжуд. Айрим мамлакатларда ҳайдовчи махсус стикер харид қилади. У маълум вақт давомида йўлдан фойдаланиш ҳуқуқини беради. Австрия, Чехия, Словакия, Швейцария, Словения, Венгрия, Румыния, Молдавия, Болгарияда йўлдан фойдаланиш вақти асосида тўлов қилинади.

Бошқа давлатларда эса тўлов босиб ўтилган масофага қараб ҳисобланади. Франция, Италия, Испания, Португалия, Туркия ва бошқа қатор давлатларда масофа асосида тўлов тизими қўлланади.

Бу ерда муҳим жиҳат — пулли ва бепул йўлларнинг вазифаси бир-биридан фарқ қилиши. Европа тажрибасида пулли автомагистраллар, одатда, тез ва хавфсиз ҳаракатланиш имконини беради. Бепул муқобил йўллар эса кўпинча аҳоли пунктлари орқали ўтади ва сафар кўпроқ вақт олиши мумкин.

Шунинг учун ҳайдовчи олдида оддий танлов пайдо бўлади: вақтни тежаш ва юқори даражадаги хизмат учун пул тўлаш ёки бепул йўлдан фойдаланиш.

Ўзбекистон учун ҳам айнан шу тамойил муқобил бўлиши мумкин. Масалан, Тошкентдан Самарқандга ёки бошқа йирик шаҳарга бораётган ҳайдовчига юқори сифатли, хавфсиз ва тезкор автомагистралдан пул эвазига фойдаланиш имконияти берилса, унинг ёнида реал муқобил бепул йўл ҳам бўлиши керак.

Франция: хусусий сектор бор, йўл эса давлатники

Франция пулли автомагистраллар бўйича энг катта тажрибага эга давлатлардан бири ҳисобланади. Маълумотларга кўра, мамлакатдаги 11 минг километрлик пулли автомобиль йўлларининг 8 минг километридан ортиғи хусусий бошқарувда бўлган. Йўл қурилишининг бир қисми хусусий маблағлар, қолган қисми эса давлат ва маҳаллий бюджетлар ҳисобига молиялаштирилган.

Бу ерда эътиборли жиҳат — хусусий секторнинг йўл инфратузилмасига кириши давлатнинг йўл устидан назорати бутунлай йўқолишини англатмайди. Концессия ва давлат-хусусий шериклик (ДХШ) механизмларида хусусий компания белгиланган муддат давомида қуриш, бошқариш, таъмирлаш ва хизмат кўрсатиш вазифаларини бажаради, шартнома муддати тугагач эса объект давлатга қайтарилиши мумкин.

Ўзбекистоннинг янги қонунида ҳам шунга яқин ёндашув назарда тутилган. Пулли автомобиль йўллари давлат мулки ҳисобланади. ДХШ асосида қурилган ёки фойдаланилаётган пулли йўллар хусусий шерикка лойиҳани амалга ошириш муддатига эгалик қилиш ёки фойдаланиш учун берилиши мумкин.

Демак, Ўзбекистон учун Франция тажрибасидан энг муҳим сабоқ — хусусий инвесторни жалб қилиш билан бирга давлатнинг стратегик назоратини сақлаб қолиш саналади.

АҚШ: йўл қурилишига хусусий пулни жалб қилиш

АҚШда пулли йўлларни давлат-хусусий шериклиги асосида қуриш ва бошқаришнинг турли шакллари мавжуд. Маълумотларига кўра, 1991 йилдан бошлаб АҚШда 44 тадан ортиқ автомобиль магистрали ДХШ механизмларидан фойдаланган ва бундай лойиҳаларнинг умумий қиймати ўша давр маълумотларида 22,4 миллиард доллар атрофида баҳоланган.

Бунда асосий ғоя — йўл қурилиши учун зарур маблағни фақат давлат бюджетидан кутиб ўтирмаслик. Хусусий инвестор қурилишга маблағ киритади, эвазига эса белгиланган муддат давомида йўлдан фойдаланишдан тушадиган даромад ҳисобига инвестициясини қоплаш имконига эга бўлади.

Ўзбекистон учун бу механизм айниқса долзарб. Чунки бир вақтнинг ўзида барча муҳим автомобиль йўлларини юқори стандартга олиб чиқиш давлатдан жуда катта молиявий ресурс талаб қилади. ДХШ эса йирик инфратузилма лойиҳаларини хусусий ва халқаро молия маблағлари билан биргаликда амалга ошириш имконини беради. Янги қонун ҳам пулли йўлларни инвесторлар, халқаро молия институтлари ва ДХШ доирасида жалб қилинган маблағлар ҳисобидан молиялаштириш мумкинлигини белгилаган.

Буюк Британия: пулли йўл тирбандликни ҳам камайтириши мумкин

Буюк Британиядаги M6 Toll автомагистрали пулли йўлнинг яна бир вазифасини кўрсатади. Ушбу йўл 2003 йилда фойдаланишга топширилган ва асосий мақсадлардан бири Бирмингем ва Ливерпуль йўналишидаги мавжуд транспорт оқимини енгиллаштириш бўлган. Лойиҳа ДХШ асосида амалга оширилган, концессия муддати тугагач йўл давлатга ўтиши белгиланган.

Бу тажриба Ўзбекистон учун алоҳида қизиқ. Чунки пулли йўлни фақат «янги асфальт» сифатида кўриш тўғри эмас. У мавжуд транспорт оқимини қайта тақсимлаш воситаси ҳам бўлиши мумкин.

Айниқса Тошкент атрофида, йирик шаҳарларга кириш-чиқиш йўналишларида, халқаро транспорт коридорларида ва логистика марказларига олиб борувчи йўлларда юқори сифатли альтернатив автомагистраллар транспорт тирбандлигини камайтиришга хизмат қилиши мумкин.

Пулли йўлнинг ҳақиқий афзаллиги нимада?

Пулли йўлнинг афзаллиги фақат инвесторнинг даромад олишида эмас. Агар лойиҳа тўғри ишлаб чиқилса, унинг самараси ҳайдовчи, бизнес, давлат ва инвестор ўртасида тақсимланади.

Ҳайдовчи вақтни тежайди. Транспорт воситасининг йўлда бекор туриши камаяди. Юк ташувчи компания учун логистика жараёни тезлашади. Йўл бўйида АЁҚШ, кафе, автосервис, дам олиш масканлари ва бошқа хизматлар ривожланиши мумкин. Давлат эса хусусий капиталдан фойдаланиб, йирик инфратузилма лойиҳасини амалга ошириш имкониятига эга бўлади.

Бироқ бунинг учун пулли йўл оддий йўлдан ҳақ олинадиган участка бўлиб қолмаслиги керак. Унда юқори сифатли қоплама, хавфсизлик, тезкор авариявий ёрдам, санитария объектлари, парковка ва бошқа йўл бўйи хизматлари таъминланиши лозим.

Шунинг учун пулли йўлнинг энг муҳим формуласи оддий: тўлов қанча бўлса, хизмат сифати ҳам шунга яраша бўлиши керак.

Пулли йўл қуришда нималар эътиборга олиниши керак?

Жаҳон тажрибаси пулли йўллар ҳар доим ҳам автоматик равишда муваффақиятли бўлавермаслигини кўрсатади. Энг катта хавфлардан бири — транспорт оқимини нотўғри прогноз қилиш.

Йўлдан кутилаётган миқдорда автомобиль ўтмаса, йиғиладиган тўлов ҳам режалаштирилган даражага етмаслиги мумкин. Бу эса инвесторнинг инвестициясини қоплаш муддатини узайтиради ва лойиҳанинг молиявий барқарорлигига таъсир қилади.

Чили тажрибасида ҳам концессия асосида қурилган йўлларда инвесторлар даромадини кафолатлаш билан боғлиқ давлат механизмлари қўлланган.

Шунинг учун Ўзбекистонда ҳам ҳар қандай пулли йўл лойиҳасидан олдин транспорт оқими, аҳоли даромади, тариф, муқобил йўл, юк ташиш ҳажми ва инвестицияни қоплаш муддати жиддий ҳисоб-китоб қилиниши керак.

 

Ўзбекистон учун қайси модель мос?

Хориж тажрибасини тўлиқ кўчириш Ўзбекистон учун тўғри ёндашув эмас. Чунки ҳар бир давлатнинг аҳоли даромади, транспорт зичлиги, йўл тармоғи ва иқтисодий шароити фарқ қилади.

Бироқ ўрганилган тажрибалардан келиб чиқиб, Ўзбекистон учун аралаш модель шакллантириш мумкин. Унда Франциядан концессия ва йўл сифати стандартлари, АҚШдан хусусий капитални жалб қилиш механизми, Буюк Британиядан эса транспорт оқимини енгиллаштириш ғояси олиниши мумкин.

Бундай моделда йўл давлат мулкида қолади, хусусий инвестор қуриш ва бошқариш жараёнида иштирок этади, инвестицияни қоплаш учун белгиланган муддатда тўлов йиғилади, хизмат сифати давлат томонидан назорат қилинади ва концессия муддати тугагач объект давлатга қайтарилади.

Ўзбекистон қонунидаги энг муҳим кафолат эса — муқобил бепул йўлнинг мавжудлиги. Пулли йўл ташкил этиш тўғрисидаги қарорда унинг йўналиши билан бирга муқобил бепул ҳаракатланишни таъминлайдиган автомобиль йўли ҳам кўрсатилиши керак.

Бу талаб фуқаронинг танлов ҳуқуқини сақлаб қолади ва пулли йўлни мажбурий тўлов механизмига айланиб кетишининг олдини олишга хизмат қилади.

 

Пулли йўлда энг муҳим нарса — тариф эмас, ишонч

Ўзбекистонда пулли автомагистраллар пайдо бўлиши билан жамоатчилик учун энг кўп муҳокама қилинадиган масала, эҳтимол, «қанча тўлаймиз?» деган савол бўлади.

Аммо бундан ҳам муҳим савол бор: «Биз бу пул эвазига нимани оламиз?»

Агар ҳайдовчи пул тўлаб ҳам тирбандликда қолса, йўл сифати паст бўлса ёки хизмат кўрсатиш даражаси оддий йўлдан фарқ қилмаса, бундай тизимга ишонч шаклланиши қийин.

Аксинча, пулли автомагистрал сафар вақтини сезиларли қисқартирса, хавфсизликни оширса, йўл бўйида сифатли хизмат кўрсатилса ва тўлов шаффоф электрон тизим орқали амалга оширилса, фойдаланувчи учун унинг иқтисодий маъноси пайдо бўлади.

Шу сабабли Ўзбекистонда пулли йўллар тизимини жорий этишда асосий эътибор тўлов йиғишга эмас, «тўлов эвазига сифат» тамойилини таъминлашга қаратилиши керак.

Хулоса

Жаҳон тажрибаси пулли автомобиль йўлларининг ягона модели йўқлигини кўрсатади. Францияда хусусий бошқарув ва концессия, АҚШда хусусий капитал, Буюк Британияда транспорт оқимини енгиллаштириш, Европанинг бошқа мамлакатларида эса махсус карта ёки босиб ўтилган масофа учун тўлов механизмлари қўлланади.

Ўзбекистон учун эса энг мақбул ёндашув хориж тажрибасини тўлиқ кўчириш эмас, балки унинг самарали элементларини миллий шароитга мослаштиришдан иборат бўлиши мумкин.

2026 йилда қабул қилинган янги қонун бунга ҳуқуқий асос яратди: пулли йўллар давлат мулки бўлиб қолади, улар ДХШ асосида хусусий шериклар иштирокида ташкил этилиши мумкин, лойиҳалар инвесторлар ва халқаро молия институтлари маблағлари ҳисобидан молиялаштирилиши мумкин. Энг муҳими, пулли йўл билан бирга муқобил бепул ҳаракатланиш имконияти таъминланиши шарт.

Шу маънода, Ўзбекистонда пулли автомобиль йўлларининг келажаги «йўлдан пул олиш»да эмас. Асосий масала — фуқаро ва бизнесга вақт, хавфсизлик ва сифатни пулга айирбошлаш имконини берувчи адолатли транспорт модели яратишда.

Агар шу тамойил таъминланса, пулли автомагистрал нафақат янги йўл, балки Ўзбекистоннинг логистика, туризм, транзит ва ҳудудий иқтисодий ривожланишига хизмат қиладиган янги инфратузилма моделига айланиши мумкин.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими