“Университет 5.0” концепцияси. Бу нима ва  у нега  керак?

Ҳар йили ўн минглаб талаба диплом олади. Лекин кўпчилик биринчи иш кунида ҳайратланарли ҳақиқатга дуч келади: аудиториядаги назария амалиётда деярли фойдасиз. Бу фақат Ўзбекистондаги муаммоси эмас, бутун дунё таълим тизими шу инқирозни бошдан кечирмоқда. “Университет 5.0” концепцияси айнан шу жарликни бартараф этиш учун ишлаб чиқилди.

“Университет 5.0” шунчаки чиройли ном эмас. Бу – таълим фалсафасидаги туб бурилиш. Аввалги ёндашувларда университет фақат билим берувчи даргоҳ сифатида қаралган бўлса, энди талабанинг ижодий салоҳиятини ривожлантирувчи, ижтимоий масалаларни ечишга қодир мутахассисларни  тайёрловчи марказга айланади.

Ушбу концепцияни татбиқ этиш ҳамда замонавий халқаро мезонларга жавоб берадиган юқори малакали юридик кадрлар тайёрлаш сифатини янада ошириш, қолаверса, юридик таълим, илм-фан ва амалиётнинг узвий боғлиқлигини таъминлаш мақсадида 2025 йил 26 ноябрь куни “Ўзбекистон Республикасида юридик таълим ва илм-фанни янада ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Президент Фармони қабул қилинди.

Фармоннинг 5-бандига кўра, 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб Тошкент  давлат  юридик  университетида  қуйидаги  тамойиллар  татбиқ  этилади:

Биринчидан, таълим жараёни тўлиқ талабага йўналтирилади. Бу нимани англатади? Таълим жараёнининг талабага йўналтирилиши (student-centered learning) замонавий таълимнинг асосий тамойили бўлиб, диққат марказида ўқитувчи ёки ўқув дастури эмас, балки талаба, унинг эҳтиёжлари, қизиқишлари ва имкониятларитуради. Энди профессор дарсда шунчаки маъруза ўқимайди, аксинча талаба шунчаки маърузани эшитиб, конспект қилувчи “пассив тингловчи”дан “фаол иштирокчи”га айланади.

Иккинчидан, талабанинг ижодий салоҳияти узлуксиз ривожлантирилади. Энди имтиҳонларда фақат қонунларни ёддан билиш етарли эмас. Талаба ҳаётий вазиятларни таҳлил қилиши, ўз фикрини ҳимоя қилиши, ижодий ечимлар таклиф қилиши керак бўлади. Жамиятда ва дарсда муаммоларни ечиш, мунозара қилиш ва лойиҳалар устида ишлаш асосий ўринга чиқади.

Учинчидан, битирувчилар ижтимоий масалаларни ечишга қодир бўлиши шарт. Harvard университети ҳуқуқ факультети декани Марта Миноунинг машҳур сўзларини эсланг: “Биз шунчаки адвокат эмас, жамият муаммоларини ҳал қилувчи етакчиларни тайёрлаймиз”. Энди бу тамойил Ўзбекистонда ҳам  қўлланилади.

Академик мустақиллик:  профессорлар ва талабалар учун янги имкониятлар

Фармоннинг энг муҳим жиҳати – академик мустақиллик. Ҳозирги кунгача кўплаб университетларда барча қарорлар “юқоридан” келар, деканлар, профессорлар кўпинча ўз ғояларини амалга ошира олмасди. Янги фармон билан бу вазият тубдан  ўзгаради.

Университет профессорлар кенгаши (Senate of Professors) ташкил этилади. Бу кенгаш университетни узоқ ва ўрта муддатли стратегик ривожлантириш дастурини тасдиқлаш, халқаро рейтингларда юқори ўринлардан жой олиш бўйича мақсадли чораларни белгилаш, ҳуқуқ соҳасидаги долзарб илмий тадқиқотларнинг устувор  йўналишларини  аниқлаш каби ваколатларга эга бўлади.

Бу профессорлар  учун  катта  имконият,  академик  эркинликнинг  ҳақиқий  намоён  бўлишидир.  Коллегиал органларнинг роли сезиларли ошади. Энди ректор ёлғиз қарор қабул қилмайди. Факултет деканлари, департамент бошлиқлари ва тадқиқот маркази раҳбарлари сайлаш йўли билан тайинланади. Бунда бир шахс сурункасига икки муддатдан ортиқ мазкур лавозимларга сайланиши мумкин эмас. Бу демократик бошқарув тамойилларининг таълим соҳасида қўлланишидир.

Талабалар учун ҳам катта ўзгаришлар кутилмоқда. Энди талабалар ўзлари фан ва ўқитувчини танлаш имкониятига эга бўлади. Тасаввур қилинг: Сиз фуқаролик ҳуқуқини ўрганмоқчисиз. Энди сиз бир нечта профессорнинг дарсларини синаб кўриб, ўзингизга мос келганини танлайсиз. Бу профессор-ўқитувчилар ўртасида соғлом рақобат муҳитини шакллантиради.  Агар профессор дарсларини қизиқарли ўтмаса, талабалар уни танламайди. Бу автоматик равишда таълим сифатини оширади. Профессорлар ўз билимларини доимий янгилаб, замонавий методларни ўрганишга мажбур бўлади.

Оксфорд университетида бу тизим узоқ даврдан бери ишлайди.  Ёки, масалан, АҚШдаги Стенфорд университетида талаба ўз  дарс  жадвалини ўзи тузади. Энди Ўзбекистон ҳам шу  йўлдан  бормоқда.

Сунъий идрок ва  замонавий  технологиялар:  келажак  бугун  бошланади

2026/2027 ўқув йилидан бошлаб Тошкент давлат юридик университетида сунъий идрок технологиялари кенг қўлланила бошлайди. СИ шунчаки урф эмас, замонавий ҳуқуқшуноснинг  ажралмас  қуроли.  Фармоннинг 6-бандига кўра,  қуйидаги  инновациялар  жорий  этилади:

Сунъий идрок орқали дарс сифатини баҳолаш тартиби ишга тушади. Электрон таълим платформасида талабаларнинг оралиқ билими даражасини аниқлаш механизми белгиланади. Яъни энди компьютер сизнинг билимингизни реал вақт режимида баҳолаб, камчиликларни  кўрсатиб  беради.

Назорат ишларини  сунъий идрок баҳолайди. Бу нимани англатади?Инсон омили чекланади, баҳолаш жараёни холисроқ ва адолатлироқ бўлади. Энди “ўқитувчи мени хушламайди”  деган  баҳоналар  ишламайди.

Сунъий идрок технологиялари асосида тюторлик фаолияти жорий этилади. Тасаввур қилинг: кечаси соат 2 да қонунчиликдаги мураккаб масалани  тушуна  олмаяпсиз. Энди шахсий СИ-ёрдамчи сизга 24/7 кўмаклашади, саволларингизга жавоб беради, қўшимча  материалларни  тавсия  қилади.

Лекин фармонда муҳим жиҳат таъкидланади: сунъий идрок ва инсонпарварлик қадриятлари ўзаро мувозанат асосида интеграция қилиниши лозим. Яъни технологиялар одамларнинг ўрнини эгалламайди, балки уларга хизмат қилади. ChatGPT ёки бошқа СИ воситалари фақат ёрдамчи сифатида ишлатилади, якуний қарорни ҳар доим инсон қабул қилади.

“Рақамли ҳуқуқ” (Digital Law)халқаро та’лим йўналиши ҳам жорий этилади. Бу йўналишда ўқиш учун B2 даражадаги инглиз тили сертификати талаб қилинади. Ўқув жараёни инглиз ва бошқа тилларда олиб борилади, етук хорижий профессор-ўқитувчилар жалб этилади. Бу Ўзбекистон ҳуқуқшунослари халқаро меҳнат бозорига тайёрланишини англатади.

Халқаро аккредитация:  дунё стандартлари сари йўл

Фармоннинг асосий мақсадларидан бири – 2030 йилга қадар Тошкент давлат юридик университетини нуфузли  QS Quacquarelli Symonds  рейтингида ҳуқуқ соҳаси бўйича юқори 1000 талик  университетлар  рўйхатига  киритиш.

Бу шунчаки рақам эмас. Бу Ўзбекистон дипломининг дунё бўйлаб тан олиниши, битирувчилар учун халқаро компанияларда, хорижий давлатларнинг ҳуқуқ  тизимларида  ишлаш  имконияти  демак.

Халқаро аккредитация жараёни бошланяпти. Университет ва таълим дастурлари халқаро институционал ва дастурий аккредитациядан ўтказилади. Бу нимани англатади? Ташқи экспертлар келиб, таълим сифатини баҳолайди. Агар стандартларга жавоб берса, халқаро сертификат берилади. Халқаро аккредитация таълим тизимининг халқаро стандартларга мослигини тасдиқлайди. Аккредитациядан ўтган  университет  битирувчиси дунёнинг исталган  нуқтасида  ишга  кириши  осонлашади.

Энг муҳим янгилик:  талабалар ишлай  олади!

Фармоннинг энг инқилобий қисми бу – 3-4 босқич талабаларининг давлат ташкилотларида, нотариат  ва  адвокатлик  тузилмаларида  ишлай  олиши.

Фармоннинг 5-банди в-қисмида аниқ ёзилган: “Университет учинчи ва тўртинчи босқич талабаларини давлат ташкилотларига, нотариат ва адвокатлик тузилмаларига иш юритувчи, юрисконсульт ёрдамчиси сифатида ишга  қабул  қилишга  рухсат  этилсин”.

Бу нимани англатади? Тасаввур қилинг: Сиз 3-босқичда ўқияпсиз. Энди эрталаб дарсга, тушдан кейин эса нотариат идорасига ишга боришингиз мумкин. Ёки адвокатура бюросида юрисконсульт ёрдамчиси сифатида ишлай оласиз.

Амалиётчи адвокатлар талабалар ҳақида: “Энг катта муаммо — битирувчилар назарияда бохабар, лекин ҳужжат қандай тўлдирилишини билмайди. Бу фармон билан талабалар университетни тугатгунга қадар амалий тажрибага эга  бўлади”,–  дейишмоқда.

2026/2027 ўқув  йилидан  бошлаб амалий ўқитиш ҳамда клиник  ва дуал таълим тамойили жорий этилади. Фармоннинг 2-бандига кўра:

Иккинчи, учинчи ва тўртинчи босқич талабалари учун юридик таълим дастурларининг 50 фоизи (назарий қисми) аудиторияларда, 50 фоизи (амалиёт қисми) суд, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ва юридик  соҳага  оид бошқа  ташкилотларда  ўтказилади.

Таълим дастурларининг амалий қисмлари суд, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, адвокатура, коньсалтинг ва соҳага доир бошқа ташкилотларда олиб борилади. Юридик клиникада клиник семинарлар ўтказилади; бу ҳақиқий мижозларга бепул юридик  ёрдам  бериш  орқали  амалиётда  билимларни  қўллашни  ўрганишни  англатади.

Академик департмент шўбалари  суд  ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда ҳам ташкил этилади. Яъни университетнинг бир қисми бевосита суд, прокуратура, ИИБ биноларида  жойлашади. Профессорлар ва талабалар реал вазиятлар устида бирга ишлайди.

 

5-10 йилдан кейин нималар ўзгаради?

Бу фармон Ўзбекистон юридик таълимидаги энг катта ислоҳотлардан бири. Агар у тўлиқ амалга оширилса, 5-10 йил  ичида  қуйидаги  натижаларни  кўрамиз:

Биринчидан, юридик таълим  сифати кескин ошади. Назария ва амалиёт ўртасидаги жарлик йўқолади. Битирувчилар иш жойига келганида “ҳеч нарса билмайман” дея олмайди, чунки аллақачон  тажрибага  эга  бўлади.

Иккинчидан, Тошкент давлат юридик университети халқаро рейтинглардан ўрин эгаллайди. 2030 йилга қадар ҚС рейтингининг юқори 1000 талигига кириш мақсад қилилган. Бу Ўзбекистон  юридик  таълими  ва  илм-фанининг,  дипломининг  дунёда тан  олиниши  демак.

Учинчидан, сунъий  идрок  технологиялари ҳуқуқий амалиётнинг ажралмас қисмига айланади. Янги авлод ҳуқуқшунослари СИ билан ишлашни билади, замонавий технологиялардан  фойдаланади,  рақамли  ҳуқуқни  тушунади.

Тўртинчидан, битирувчиларнинг  ишга  жойлашиши  осонлашади. Амалиёт ва каръера марказлари, дуал таълим тизими, иш билан ўқишни бирлаштириш имконияти –барчаси ёш ҳуқуқшуносларнинг меҳнат бозорига муваффақиятли киришини таъминлайди.

“Таълим сифатини ошириш – Янги Ўзбекистон тараққиётининг якка-ю ягона тўғри йўлидир”. Фармоннинг кириш қисмида шундай ёзилган. Бу шунчаки шиор эмас. Бу – аниқ мақсад, аниқ йўл,  аниқ  келажак.

“Университет 5.0” –шунчаки рақам эмас. Бу – Ўзбекистон ҳуқуқшунослигида янги саҳифа.

Х.Ботиров,
ТДЮ Оммавий ҳуқуқ факултети Тадқиқот маркази илмий ходими