Маълумки, ижтимоий ҳимоя давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу борада, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги 314-сон қарори билан тасдиқланган «Вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик, ҳомиладорлик ва туғиш бўйича нафақаларни ҳамда янги туғилган болани фарзандликка олган ёки унга васий қилиб белгиланган ходимга нафақани тайинлаш ҳамда тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низом аҳолининг алоҳида тоифаларини қўллаб-қувватлашга қаратилган муҳим ҳужжат бўлиб хизмат қилмоқда. Мазкур низомнинг 22-банди айнан вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик нафақасини тўлаш тартибига аниқлик киритади ва айрим ҳолатларда бу нафақанинг тўлиқ миқдорда, яъни ўртача иш ҳақининг 100 фоизида тўланишини кафолатлайди. Бу, шубҳасиз, давлатнинг ўз фуқаролари олдидаги ижтимоий масъулиятининг яққол намоёнидир.

Ушбу қоидага кўра, иш стажининг давомийлигидан қатъи назар, қуйидаги шахсларга вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси ўртача ойлик иш ҳақининг тўлиқ, яъни 100 фоиз миқдорида тўланади. Бу рўйхатда биринчи навбатда байналмилал жангчилар кўрсатилган. Бу, уларнинг ўз бурчини бажариш жараёнида кўрсатган қаҳрамонликлари ва саломатликларига етказилган зарарни эътироф этишдир. Шунингдек, қарамоғида 16 ёшга (ўқувчилар учун 18 ёшга) етмаган уч ёки ундан ортиқ фарзанди бўлган кўп болали ходимлар ҳам бу имтиёздан фойдалана оладилар. Бу қоида оилани ижтимоий ҳимоя қилишга, айниқса, меҳнатга лаёқатсизлик ҳолатида оилавий даромаднинг камайиб кетишини олдини олишга қаратилган.

Низомнинг ушбу банди Чернобил АЭСдаги авария оқибатларини бартараф этишда иштирок этган ходимларга ҳам алоҳида эътибор қаратади. Уларнинг саломатлиги жиддий хавф остида қолганлиги сабабли, вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси уларга ҳам тўлиқ миқдорда тўланади. Худди шундай, Чернобил аварияси натижасида радиацион ифлосланиш ҳудудидан эвакуация қилинган ёки кўчирилган, шунингдек, қон ҳосил қилувчи органлар, қалқонсимон без ёки хавфли ўсмалар каби касалликларга чалинган фуқаролар ҳам ушбу имтиёздан фойдаланиши мумкин. Бу, ўз навбатида, уларнинг тиббий эҳтиёжларини ва турмуш даражасини қўллаб-қувватлашга хизмат қилади.

Меҳнат жараёнида майибланиш ва касб касалликларига учраган ходимлар ҳам иш стажидан қатъи назар, ўртача иш ҳақининг 100 фоизи миқдорида нафақа олиш ҳуқуқига эгадир. Бу қоида иш берувчининг жавобгарлигини ошириш ва ходимларнинг меҳнат хавфсизлигини таъминлашга ундайди. Шунингдек, пандемия, техноген, табиий ва экологик фавқулодда вазиятлар юзага келганда, инфекция юқтирган ёки юқтирганликда гумон қилинганлиги сабабли карантинга жойлаштирилган ва 14 ёшгача бўлган боласини парвариш қилаётган ота-оналарга ҳам шундай имтиёз берилади. Бу, фавқулодда вазиятларда аҳолининг энг заиф қатламларини, яъни болаларни ва уларнинг ота-оналарини ҳимоя қилишга қаратилган муҳим чорадир.

Хулоса қилиб айтганда, 2024 йилдаги янги низом вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизлик нафақаси бўйича ижтимоий адолат тамойилларини мустаҳкамлайди. Агар юқорида санаб ўтилган тоифадаги ходимларга нафақа тўлиқ миқдорда тўланмаса, улар ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун тегишли давлат органларига, жумладан, Адлия бўлимига ёки прокуратурага ариза билан мурожаат қилишлари мумкин. Бундай мурожаатлар ҳолатни ўрганиб чиқиб, фуқарога амалий ёрдам бериш учун асос бўлади. Ушбу механизм фуқароларнинг ижтимоий ҳуқуқлари ҳимоясига янада ишонч бағишлайди.

Пайзиев Ихтиёр,
"Адолат" МҲАМ ходими