Сўнгги йилларда банк карталари орқали содир этилаётган фирибгарлик ҳолатлари сезиларли даражада ортиб, кўплаб фуқаролар молиявий зарар кўрмоқда.

Айниқса, фирибгарлар мураккаб техник воситалардан кўра инсонларнинг ишонувчанлиги ва шошқалоқлигидан фойдаланаётгани хавфни янада кучайтирмоқда. Баъзан оддийгина СМС-кодни бегона шахсга айтиш ёки шубҳали ҳаволага кириш орқали банк ҳисобидаги маблағлардан айрилиб қолиш мумкин.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 773-моддасига мувофиқ, мижоз банк ҳисобварағидаги маблағларни мустақил равишда тасарруф этиш ҳуқуқига эга. Банк эса мижознинг маблағларидан фойдаланиш тартибини белгилашга ёки қонунчиликда назарда тутилмаган чекловларни қўллашга ҳақли эмас. Мазкур норма банк картаси эгаларининг асосий ҳуқуқий кафолатларидан бири ҳисобланади.

Қуйида банк картаси хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилувчи энг муҳим беш қоида ҳақида сўз юритилади.

1. СМС-код ва карта маълумотларини ҳеч кимга берманг

Агар сизга ўзини банк ходими, Марказий банк вакили ёки хавфсизлик хизмати ходими сифатида таништирган шахс қўнғироқ қилиб, карта рақами, амал қилиш муддати ёки СМС-кодни сўраса, бу фирибгарлик аломати эканини унутманг.

Ҳақиқий банк ходимлари:

- карта рақамини тўлиқ шаклда сўрамайди;

- СМС-тасдиқлаш кодини талаб қилмайди;

- Телеграм ёки бошқа мессенжерлар орқали махфий маълумот сўрамайди.

Кўпинча фирибгарлар “ҳисобингизда шубҳали операция аниқланди” каби гаплар билан фуқароларни ваҳимага солади. Инсон қўрқув ва шошилиш ҳолатида хатога йўл қўйиши эҳтимоли юқори бўлади.

Эсда тутинг:

СМС-код — бу банк ҳисобингиз калити ҳисобланади. Уни бошқа шахсга тақдим этиш ҳисобингизга эркин кириш имконини бериш билан тенгдир.

2. Номаълум ҳаволалар орқали тўловни амалга оширманг

Телеграм, СМС ёки ижтимоий тармоқлар орқали юбориладиган “чегирма”, “акциядорлик ютуғи”, “арзон маҳсулот” каби ҳаволалар кўпинча фирибгарлик мақсадида яратилади.

Шу сабабли:

- ҳавола манзилини синчиклаб текширинг;

- фақат расмий сайт ва мобил иловалардан фойдаланинг;

- шубҳали платформаларда карта маълумотларини киритманг.

Айниқса, “акция тугашига оз вақт қолди” ёки “дарҳол тўлов қилинг” каби шошилтирувчи хабарлар фирибгарларнинг энг кенг тарқалган усулларидан биридир.

3. Кучли ҳимоя воситаларидан фойдаланинг

Афсуски, айрим фойдаланувчилар ҳанузгача оддий ПИН-кодлардан фойдаланмоқда:

-0000;

-1234;

- ёки туғилган сана ва шу каби содда комбинациялар банк картаси хавфсизлигини таъминламайди.

Бундай кодларни аниқлаш жуда осон.

Банк картаси ва мобил иловаларни кучли ҳимоялаш учун:

- мураккаб ва ишончли пароль танланг;

- биометрик ҳимоя функцияларини ёқинг;

- мобил телефон қулфини ҳам ҳимояланг.

Телефон йўқолган тақдирда, очиқ қолган банк иловаси орқали маблағларингиз хавф остида қолиши мумкин.

4. Очиқ Wi-Fi тармоқларида банк иловасидан фойдаланманг.

Кафе, аэропорт, бозор ёки бошқа жамоат жойларидаги бепул Wi-Fi тармоқлари ҳар доим ҳам хавфсиз эмас. Айрим ҳолларда учинчи шахслар интернет орқали узатилаётган маълумотларни кузатиши мумкин.

Шу боис:

-очиқ Wi-Fi орқали онлайн тўловларни амалга оширманг;

-имкон қадар мобил интернетдан фойдаланинг;

-банк иловаларини фақат ишончли тармоқларда ишга туширинг.

Киберхавфсизлик мутахассисларининг таъкидлашича, маълумотлар ўғирланишининг катта қисми айнан ҳимоясиз тармоқларда содир бўлади.

5. Ҳар бир операция бўйича хабарномаларни ёқиб қўйинг

СМС ёки хабарномалар молиявий хавфсизликни таъминлашда муҳим воситалардан бири ҳисобланади. Агар карта орқали сизга номаълум операция амалга оширилса, тизим дарҳол бу ҳақда хабар беради ва тезкор чоралар кўриш имконини яратади.

Қуйидагиларга эътибор қаратинг:

-барча операциялар учун хабарномаларни фаоллаштиринг;

-шубҳали операцияни сезсангиз, картани дарҳол блокланг;

-банкка зудлик билан мурожаат қилинг.

Кўплаб ҳолатларда айнан тезкор ҳаракат маблағларни сақлаб қолишга ёрдам беради.

“Банклар ва банк фаолияти тўғрисида”ги Қонуннинг 43-моддасига асосан, банклар жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш, терроризмни молиялаштириш ҳамда оммавий қирғин қуролларини тарқатишни молиялаштиришга қарши курашиш бўйича қонунчилик талабларига риоя этиши шарт.

Шунингдек, Марказий банк ҳамда Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти томонидан тасдиқланган ички назорат қоидаларида:

-бенефисиар мулкдор;

-ички назорат;

-шубҳали операцияларни аниқлаш каби муҳим тушунчалар белгилаб қўйилган.

Хулоса

Бугунги кунда фирибгарлар технологик воситалардан кўра инсон психологиясидан самаралироқ фойдаланмоқда. Улар одамларни қўрқитади, шошилтиради ва нотўғри қарор қабул қилишга ундайди.

Шу сабабли банк картаси хавфсизлиги эндиликда нафақат банкларнинг, балки ҳар бир фойдаланувчининг шахсий масъулиятига ҳам айланган.

Оддий эҳтиёткорлик ва хавфсизлик қоидаларига риоя қилиш орқали молиявий маблағларингизни ишончли ҳимоя қилишингиз мумкин. Чунки баъзан битта хато бутун ҳисобингиздаги маблағлардан айрилишга сабаб бўлиши мумкин.

Дилмурод Маматмуротов,
ҳуқуқшунос