Бирор фуқаронинг мулкий ҳуқуқи бузилса, шартнома бўйича мажбурият бажарилмаса ёки бошқа фуқаролик-ҳуқуқий низо юзага келса, ўз ҳуқуқини қандай ҳимоя қилиш мумкин? Бундай вазиятларда қонунчилик фуқарога ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш имконини беради. Фуқаролик кодексининг 10-моддасида фуқаролик ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш тартиби белгиланган.

Фуқаролик ҳуқуқлари қайси суд томонидан ҳимоя қилинади?

Мазкур моддага кўра, фуқаролик ҳуқуқлари ишнинг қайси судга тааллуқли эканига қараб суд, иқтисодий суд ёки ҳакамлик суди томонидан ҳимоя қилинади.

Яъни низонинг хусусиятига қараб тегишли судга мурожаат қилинади. Масалан, фуқаро билан бошқа шахс ўртасидаги мулкий ёки шартномавий низо судда кўриб чиқилиши мумкин. Тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ низолар эса қонунчиликда белгиланган тартибда иқтисодий суд ваколатига кириши мумкин.

Шунингдек, қонунчиликда ёки тегишли келишувда назарда тутилган ҳолларда низо ҳакамлик судида ҳам кўриб чиқилиши мумкин.

Ҳар қандай низони маъмурий тартибда ҳал қилиш мумкинми?

Фуқаролик ҳуқуқлари маъмурий тартибда фақат қонунда назарда тутилган ҳоллардагина ҳимоя қилинади.

Бунда ваколатли давлат органи ёки мансабдор шахс тегишли масалани кўриб чиқиб, маъмурий қарор қабул қилиши мумкин.

Маъмурий орган қароридан норози бўлса, нима қилиш мумкин?

Фуқаролик кодексининг 10-моддасида бу масалага ҳам аниқлик киритилган. Унга кўра, маъмурий тартибда қабул қилинган қарор устидан судга шикоят қилиш мумкин.

Демак, фуқаро маъмурий орган томонидан қабул қилинган қарорни ўз ҳуқуқларини бузувчи деб ҳисобласа, қонунчиликда белгиланган тартибда судга мурожаат қилиб, ушбу қарор устидан шикоят қилиши мумкин.

Оддий мисол

Тасаввур қилайлик, фуқаронинг муайян фуқаролик ҳуқуқига оид масаласи ваколатли давлат органи томонидан кўриб чиқилди ва унинг фойдасига бўлмаган қарор қабул қилинди. Агар фуқаро ушбу қарордан норози бўлса, қонунчиликда белгиланган тартибда судга мурожаат қилиб, қарорни низолашиши мумкин.

Шу жиҳатдан, суд фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолатларидан бири ҳисобланади.

Муҳими нима?

Фуқаролик кодексининг 10-моддаси фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий тартибини белгилайди. Унга кўра, ҳуқуқлар ишнинг тааллуқлилигига қараб суд, иқтисодий суд ёки ҳакамлик суди томонидан ҳимоя қилинади.

Қонунда белгиланган айрим ҳолларда эса маъмурий тартибда ҳимояланиш имконияти мавжуд. Бироқ маъмурий тартибда қабул қилинган қарор устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи ҳам мавжуд.

Шундай экан, фуқаролик ҳуқуқи бузилган шахс ўз ҳуқуқини ҳимоя қилиш учун қонунчиликда белгиланган тартибда тегишли суд ёки ваколатли органга мурожаат қилиши мумкин.

Зиёвуддин Намозов,
журналист