Ўзбекистонда меҳнат муносабатларини янада такомиллаштириш ва ходимларнинг жамоавий ҳуқуқларини таъминлаш мақсадида янги ҳуқуқий механизмлар жорий этилмоқда. Шу мақсадда қабул қилинган Қонун (ЎРҚ–1150-сон, 2026 йил 11 июнь) билан айрим қонун ҳужжатларига муҳим ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди. Ушбу янгиликлар орасида жамоавий меҳнат низоларини ҳал қилишнинг сўнгги чораси сифатида иш ташлаш институтининг ҳуқуқий тартиби аниқ белгилаб берилгани алоҳида аҳамиятга эга.

Иш ташлаш нима?

Иш ташлаш — ходимлар томонидан ўз меҳнат, ижтимоий-иқтисодий ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида меҳнат вазифаларини вақтинча тўхтатиб туриш шакли ҳисобланади. Халқаро меҳнат ташкилоти амалиётида ҳам иш ташлаш меҳнаткашларнинг муҳим жамоавий ҳуқуқларидан бири сифатида эътироф этилади.

Бироқ иш ташлаш ҳар қандай ҳолатда ҳам дарҳол қўлланиладиган чора эмас.

Қонунчиликка кўра, аввал жамоавий меҳнат низосини яраштириш комиссияси, воситачилик ёки бошқа яраштириш таомиллари орқали ҳал қилишга уриниш лозим. Фақат ушбу механизмлар самара бермаган тақдирдагина иш ташлаш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Иш ташлаш тўғрисида қарор қандай қабул қилинади?

Меҳнат кодексига киритилган ўзгартиришларга мувофиқ, иш ташлашни бошлаш ҳақидаги қарор меҳнат жамоасининг умумий йиғилишида қабул қилинади.

Бунинг учун йиғилишда иштирок этаётган ходимларнинг ярмидан кўпроғи, яъни 50 фоиздан ортиқ қисми ушбу қарорни қўллаб-қувватлаши шарт. Бу талаб иш ташлаш ҳақиқатан ҳам жамоанинг аксарият қисми хоҳиш-иродасини ифода этишини таъминлашга қаратилган.

Иштирок этиш ихтиёрий

Қонуннинг муҳим жиҳатларидан бири — ихтиёрийлик тамойилининг мустаҳкамланишидир. Ҳеч ким иш ташлашда қатнашишга ёки аксинча, қатнашмасликка мажбур қилиниши мумкин эмас.

Бу норма ҳар бир ходимнинг меҳнат ҳуқуқлари ва эркин танлов ҳуқуқини ҳимоя қилишга хизмат қилади. Шу билан бирга, иш ташлашда қатнашмаган ходимларга нисбатан босим ўтказиш ёки уларни таъқиб қилишга ҳам йўл қўйилмайди.

Муддатларга қатъий риоя этилади

Қонунчилик иш ташлаш жараёнининг шаффоф ва тартибли бўлишини таъминлаш мақсадида аниқ муддатларни белгилаб берди.

Аввало, иш ташлаш ҳақидаги қарор унинг бошланишидан камида бир ой олдин қабул қилиниши лозим. Бу вақт давомида томонларда низони тинч йўл билан ҳал қилиш учун қўшимча имкониятлар сақланиб қолади.

Шунингдек:

— касаба уюшмаси қўмитаси қарор қабул қилинганидан кейин бир иш куни ичида иш берувчини ёзма равишда хабардор қилиши шарт;

— иш берувчи эса мазкур хабарномани олгач, бир иш кунидан кечиктирмай давлатнинг жамоавий меҳнат низоларини тартибга солиш бўйича ваколатли органларини ёзма равишда огоҳлантириши лозим.

Мазкур тартиб давлат органларига вазиятни мониторинг қилиш ва эҳтимолий салбий оқибатларнинг олдини олиш имконини беради.

Янги тартибнинг аҳамияти нимада?

Ушбу ўзгаришлар бир вақтнинг ўзида икки муҳим мақсадга хизмат қилади.

Биринчидан, ходимларнинг жамоавий ҳуқуқларини амалга ошириш учун қонуний ва аниқ механизм яратилди. Илгари амалиётда иш ташлаш тартиби етарли даражада аниқ белгиланмагани турли талқинларга сабаб бўлиши мумкин эди.

Иккинчидан, иш берувчилар ва давлат органлари учун ҳам ҳуқуқий аниқлик таъминланди. Белгиланган муддатлар ва хабар бериш тартиби меҳнат низоларининг кескинлашиб кетишига йўл қўймасликка, томонлар ўртасида мулоқотни давом эттиришга хизмат қилади.

Қонунчиликда иш ташлаш тартибининг мустаҳкамланиши Ўзбекистон меҳнат ҳуқуқи тизимида муҳим қадам ҳисобланади. Янги нормалар ходимларнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш билан бирга, меҳнат муносабатларида барқарорлик ва ижтимоий шерикликни таъминлашга қаратилган. Энг муҳими, иш ташлаш энди аниқ белгиланган қоидалар, муддатлар ва кафолатлар асосида амалга ошириладиган ҳуқуқий институт сифатида шаклланмоқда.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими