Банкдан кредит олаётган яқин инсон, қариндош ёки танишингиз сиздан кафил бўлишни сўраши мумкин. Кўпчилик бундай ҳолатда «Фақат имзо қўйиб бераман, кредитни эса бошқа одам олади», деб ўйлайди. Аммо кафиллик оддий имзо эмас, балки муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларни юзага келтирадиган жиддий ҳуқуқий муносабатдир.

Шу сабабли кафил бўлишдан олдин кафилликнинг ҳуқуқий оқибатларини, қарздор мажбуриятини бажармаса, кафилга қандай масъулият юкланишини ва кафилнинг кейинги ҳуқуқларини билиш муҳим.

 

Кафиллик мажбуриятни таъминлаш усули ҳисобланади

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 259-моддасига кўра, мажбуриятнинг бажарилиши кафиллик ҳамда қонунчилик ёки шартномада назарда тутилган бошқа усуллар билан таъминланиши мумкин.

Яъни кафиллик қарздорнинг ўз мажбуриятини бажаришини таъминлашнинг қонуний усулларидан бири ҳисобланади. 

 

Кафиллик шартномаси ёзма бўлиши шарт

Фуқаролик кодексининг 292-моддасига мувофиқ, кафиллик шартномаси бўйича кафил бошқа шахс ўз мажбуриятини тўла ёки қисман бажариши учун унинг кредитори олдида жавоб беришни ўз зиммасига олади.

Муҳим жиҳати шундаки, кафиллик шартномаси ёзма шаклда тузилиши керак. Қонунчиликда белгиланган ушбу шакл талабига риоя қилинмаса, кафиллик шартномаси ҳақиқий ҳисобланмаслиги мумкин.

Шунинг учун кафил бўлишдан олдин ҳужжатни шошилмасдан ўқиш, унда қандай мажбуриятни ўз зиммангизга олаётганингизга алоҳида эътибор қаратиш лозим.

 

Кафил бўлишдан олдин нималарга эътибор бериш керак?

Кафиллик шартномасига имзо қўйишдан олдин кредит ёки бошқа мажбуриятнинг умумий суммасини, унинг муддатини, фоиз ва бошқа тўловларни, кафилнинг жавобгарлик доирасини, шартномани бекор қилиш ёки кафилликдан озод бўлиш билан боғлиқ шартларни диққат билан ўрганиш лозим.

Энг муҳими, қарздорнинг молиявий имкониятларини ҳам ҳисобга олиш керак. Чунки қарздор мажбуриятини бажара олмаган ҳолатда кафил учун ҳам молиявий мажбурият юзага келиши мумкин.

 

Қарздор мажбуриятини бажармаса, нима бўлади?

Кафилликнинг энг муҳим жиҳатларидан бири — қарздор ўз мажбуриятини бажармаган тақдирда кафилнинг кредитор олдида жавобгарлик масаласи юзага келишидир.

Шунинг учун кафил бўлишдан олдин кредит суммаси, уни қайтариш муддати, фоизлар, пеня ва бошқа эҳтимолий тўловлар, шунингдек, кафилнинг жавобгарлиги қай даражада эканини аниқ билиб олиш зарур.

Айниқса, шартномада кафилнинг жавобгарлиги тўлиқ миқдордами ёки маълум қисм билан чекланганми, деган масалага жиддий эътибор бериш керак.

 

Кафил қарзни тўласа, унинг ҳуқуқлари пайдо бўлади

Кафилнинг мажбурияти фақат жавобгарлик билан чекланиб қолмайди. Қонун кафилнинг қарздорга нисбатан муайян талабларни қўйиш ҳуқуқини ҳам назарда тутади.

Фуқаролик кодексининг 295-моддасига кўра, мажбуриятни бажарган кафилга кредиторнинг ушбу мажбурият бўйича ҳуқуқлари, шунингдек, кредиторга гаровга олувчи сифатида тегишли бўлган ҳуқуқлар кафил кредиторнинг талабини қанча ҳажмда қаноатлантирган бўлса, шу ҳажмда ўтади.

Бундан ташқари, кафил кредиторга тўланган суммага фоизлар тўлашни ҳамда қарздор учун жавобгарлик муносабати билан кўрган бошқа зарарини қоплашни қарздордан талаб қилишга ҳақли.

 

Кафил тўлаган маблағини қарздордан ундириши мумкин

Агар қарздор ўз мажбуриятини бажармаса ва натижада кафил унинг ўрнига кредиторга маблағ тўлашга мажбур бўлса, кафил ушбу маблағни қарздордан талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади.

Зарур ҳолларда кафил судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, кредиторга тўлаган маблағларини, қонунчиликда назарда тутилган фоизларни ҳамда қарздорнинг мажбурияти бўйича жавобгарлик туфайли кўрган бошқа зарарларини ундиришни талаб қилиши мумкин.

 

 

Кафил бўлишдан олдин ўзингизга 3 савол беринг

Кафиллик шартномасига имзо қўйишдан олдин, аввало, «Қарздор тўламаса, мен жавоб бера оламанми?», «Менинг жавобгарлигим қанча миқдорда?» ва «Шартномада мен учун қандай ҳуқуқ ва мажбуриятлар белгиланган?» деган саволларга жавоб топиш лозим.

Чунки кафилликда энг катта хато — шартномага ишонч билан эмас, уни ўқимасдан имзо қўйишдир.

Феруз Жўраев