Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 252-моддасига мувофиқ, рағбатлантирувчи хусусиятга эга тўловлар ходимларни самарали ишлашга ундаш, уларнинг касбий маҳоратини ошириш ва умумий натижадорликни яхшилашга хизмат қилувчи муҳим механизмдир. Ушбу тўловлар орқали иш берувчи ходимнинг меҳнатини нафақат баҳолайди, балки уни янада юқори натижаларга эришишга рағбатлантиради.

Рағбатлантирувчи тўловлар таркибига ходимларнинг меҳнатдаги ютуқлари, касбий маҳорати, энергия ва ресурсларни тежашга қўшган ҳиссаси, шунингдек олдиндан белгиланган бошқа кўрсаткичларга эришганлиги учун бериладиган мукофотлар, устамалар ва қўшимча тўловлар киради. Бу тизим ходим фаолиятини ҳар томонлама баҳолаш имконини беради.

Меҳнатга ҳақ тўлаш тизимида назарда тутилган мукофотлар алоҳида ўрин тутади. Бундай мукофотлар ходимни муайян натижаларга эришишга ундаш мақсадида белгиланади ва иш ҳақининг таркибий қисми ҳисобланади. Улар асосий маошдан ташқари тўланади ҳамда ходимнинг меҳнат самарадорлигини оширишга хизмат қилади.

Шу билан бирга, тизимда назарда тутилмаган рағбатлантирувчи мукофотлар ҳам мавжуд бўлиб, улар бир марталик хусусиятга эга. Бундай мукофотлар одатда байрамлар, юбилейлар ёки иш берувчининг алоҳида топшириқларини муваффақиятли бажарганлик каби ҳолатларда берилади. Бу турдаги тўловлар ходимнинг умумий фаолиятини эътироф этиш ва уни қўллаб-қувватлаш воситаси сифатида намоён бўлади.

Устамалар ҳам рағбатлантирувчи тизимнинг муҳим элементи ҳисобланади. Улар ходимнинг касбий маҳорати, узоқ муддат хизмат қилганлиги ёки муайян шароитларда ишлаганлиги учун берилади. Баъзи устамалар компенсация хусусиятига эга бўлиб, ноқулай меҳнат шароитлари ёки юқори юклама учун тўланади.

Бундан ташқари, иш ҳақига қўшимча тўловлар ходимнинг асосий вазифаларидан ташқари бажарилган ишлар учун белгиланади. Масалан, бир нечта лавозимда ишлаш, иш ҳажмининг ортиши ёки вақтинча бошқа ходим вазифаларини бажариш шулар жумласидандир. Шунингдек, тунги ишлар, дам олиш кунлари ёки байрам кунларида ишлаганлик учун бериладиган қўшимча тўловлар ҳам ушбу тоифага киради.

Муҳими, рағбатлантирувчи тўловлар тизими иш берувчи томонидан касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ҳолда белгиланади. Бу эса тизимнинг шаффофлиги ва ходимлар манфаатларига мослигини таъминлайди.

Рағбатлантирувчи хусусиятга эга тўловлар меҳнат муносабатларида муҳим ўрин эгаллаб, ходимларни самарали ишлашга ундайди, уларнинг мотивациясини оширади ва ташкилот фаолиятининг умумий натижадорлигини таъминлайди. Тўғри йўлга қўйилган рағбатлантириш тизими ҳар қандай жамоанинг муваффақият калитларидан бири ҳисобланади.

Зиёвуддин Намозов,
"Адолат" МҲАМ ходими