Мамлакатимизда тадбиркорлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш, айрим соҳаларни рағбатлантириш ҳамда халқаро ҳамкорликни ривожлантириш мақсадида солиқ қонунчилигида қатор енгилликлар назарда тутилган. Хусусан, муайян товарлар ва хизматларни реализация қилишда қўшилган қиймат солиғининг ноль даражали ставкасини қўллаш имконияти мавжуд. Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 264-моддасида қўшилган қиймат солиғининг ноль даражали ставкаси қўлланиладиган айрим ҳолатлар белгилаб қўйилган.

Қайси ҳолларда ноль даражали ставка қўлланилади?

Солиқ кодексининг 264-моддасига мувофиқ, айрим товарлар ва хизматларни реализация қилиш айланмаси тўланган солиқни қоплаш ёки қайтариш йўли билан ноль даражали ставка бўйича солиққа тортилади. Жумладан, қуйидаги ҳолатларда ушбу тартиб амал қилади:

1. Дипломатик ваколатхоналар учун товарлар ва хизматлар

Чет эл дипломатик ваколатхоналари ва уларга тенглаштирилган ваколатхоналарнинг расмий фойдаланиши учун олинадиган товарлар ҳамда хизматларга нисбатан ноль даражали ставка қўлланилади. Шунингдек, мазкур имтиёз дипломатик ваколатхоналарнинг дипломатик ва маъмурий-техник ходимлари, шу жумладан, улар билан бирга яшайдиган оила аъзоларининг шахсий фойдаланиши учун олинадиган товарлар ва хизматларга ҳам татбиқ этилади. Бироқ ушбу тартибни қўллаш учун муайян шартлар мавжуд. Хусусан, тегишли хорижий давлат қонунчилигида Ўзбекистоннинг дипломатик ваколатхоналари ва уларнинг ходимларига нисбатан ҳам худди шундай тартиб белгиланган бўлиши ёки бу қоида Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида назарда тутилган бўлиши лозим.

2. Маҳсулот тақсимотига оид битимлар доирасида

Маҳсулот тақсимотига оид битим доирасида товарлар ёки хизматларни сотиб олувчи солиқ тўловчиларга ҳам ноль даражали ставка қўлланилиши мумкин. Бунда асосий шарт  тузилган битимда ноль даражали солиқ ставкасини қўллаш назарда тутилган бўлиши керак.

Демак, мазкур тартиб барча битимларга эмас, балки қонунчиликда белгиланган талабларга жавоб берадиган маҳсулот тақсимотига оид битимларга нисбатан татбиқ этилади.

3. Қимматбаҳо металларни реализация қилишда

Қонунчиликда қимматбаҳо металлар ишлаб чиқарувчилари учун ҳам ноль даражали ставка назарда тутилган. Хусусан, қимматбаҳо металларни ишлаб чиқарувчилар томонидан ушбу металларни олиш бўйича ваколатли органга реализация қилишда ноль даражали ставка қўлланилади. Бунда солиқ ставкаси айнан қонунда белгиланган тартибда ваколатли органга сотиладиган қимматбаҳо металларга нисбатан татбиқ этилади.

4. Қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини сотишда

Солиқ кодексининг 264-моддасида қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчилари учун ҳам муҳим қоида белгиланган. Унга кўра, қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчилари томонидан етиштирилган айрим маҳсулотларни реализация қилиш айланмасига нисбатан ноль даражали ставкада солиқ солинади. Бироқ ушбу тартиб барча қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига бирдек татбиқ этилмайди. Жумладан, ноль даражали ставка қўлланилиши учун маҳсулотлар Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва Солиқ қўмитаси томонидан тасдиқланадиган махсус рўйхатга киритилган бўлиши керак.

Муҳим жиҳати, пахта ва ғалла маҳсулотлари мазкур тартибдан мустасно ҳисобланади. Шу сабабли қишлоқ хўжалиги товар ишлаб чиқарувчилари ўз маҳсулотларини реализация қилишда уларнинг белгиланган рўйхатга киритилганлигини инобатга олишлари лозим.

5. Ноль даражали ставка солиқдан озод қилишни англатадими?

Ноль даражали ставка ва солиқдан озод қилиш бир хил тушунча эмас.Ноль даражали ставка қўлланилганда товарлар ёки хизматларни реализация қилиш айланмасига қўшилган қиймат солиғи ноль фоиз миқдорида ҳисобланади. Бунда қонунчиликда белгиланган шартларга риоя қилинган тақдирда, товарлар ёки хизматларни харид қилишда тўланган қўшилган қиймат солиғини ҳисобга олиш, қоплаш ёки қайтариш имконияти сақланиши мумкин. Солиқдан озод қилинган операцияларда эса қўшилган қиймат солиғини ҳисобга олиш ва қоплашнинг бошқача қоидалари амал қилади.

Хулоса

Қўшилган қиймат солиғининг ноль даражали ставкаси айрим иқтисодий фаолият турларини рағбатлантириш, халқаро муносабатларни қўллаб-қувватлаш ҳамда белгиланган соҳаларда солиқ юкини енгиллаштиришга хизмат қилади.

Солиқ кодексининг 264-моддасига мувофиқ, мазкур ставка дипломатик ваколатхоналар эҳтиёжлари учун олинадиган товарлар ва хизматларга, маҳсулот тақсимотига оид айрим битимларга, ваколатли органга реализация қилинадиган қимматбаҳо металларга ҳамда белгиланган рўйхатдаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига нисбатан қўлланилади.

Шу билан бирга, ноль даражали ставкадан фойдаланиш учун қонунчиликда назарда тутилган шартларга риоя этиш зарур.

Зиёвуддин Намозов,
журналист