Бугунги кунда интернет ва рақамли технологиялар ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланди. Электрон тўловлар, банк иловалари, ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар ва электрон почта хизматларидан кундалик фойдаланиш қулайлик яратаётган бўлса-да, кибержиноятчилар учун ҳам янги имкониятларни юзага келтирмоқда.

Фишинг, аккаунтларни бузиб кириш, банк карталари маълумотларини қўлга киритиш, зарарли дастурларни тарқатиш ва ижтимоий муҳандислик усуллари орқали фуқароларни алдаш каби ҳолатлар тобора кенгаймоқда. Шу сабабли ҳар бир инсон рақамли хавфсизликнинг оддий, аммо муҳим қоидаларига амал қилиши зарур.

Қуйида кибержиноятчиликдан ҳимояланишда аҳоли учун энг муҳим бўлган 10 та тавсия келтирилади.

1. Ҳар бир аккаунт учун алоҳида ва кучли пароль қўйинг

Телеграм, Инстаграм, электрон почта, банк хизматлари ва бошқа аккаунтларда бир хил паролдан фойдаланиш хавфли. Агар битта сервисдаги парол қўлга киритилса, бошқа аккаунтларингиз ҳам хавф остида қолиши мумкин.

Шунинг учун узун, мураккаб ва тахмин қилиш қийин бўлган пароллардан фойдаланинг. Зарур бўлса, уларни сақлаш учун ишончли пароль менежерларидан фойдаланиш мумкин.

 

2. Икки босқичли аутентификацияни ёқинг

Икки босқичли аутентификация (2FA/MFA) аккаунт хавфсизлигини сезиларли даражада оширади. Ушбу функция ёқилганида, пароль маълум бўлиб қолган тақдирда ҳам аккаунтга кириш учун қўшимча тасдиқ талаб этилади.

Айниқса электрон почта, банк хизматлари ва ижтимоий тармоқ аккаунтларида 2FA функциясини ёқиш тавсия этилади.

 

3. Шубҳали ҳаволаларни босманг

«Картангиз блокланди», «Сиз соврин ютдингиз», «Аккаунтингизни зудлик билан тасдиқланг» каби хабарлар кўпинча фишинг ҳужумларида қўлланилади.

Бундай хабарлардаги ҳаволани босишдан олдин унинг манбасини текширинг. Керакли хизматдан фойдаланиш учун ҳавола орқали эмас, балки ташкилотнинг расмий сайти ёки расмий иловасига ўзингиз киришингиз хавфсизроқ.

 

4. Банк карта маълумотларини ҳеч кимга берманг

Карта рақами, амал қилиш муддати, CVV/CVC коди, SMS орқали келган тасдиқлаш коди ва банк иловасидаги тасдиқлаш маълумотлари махфий ҳисобланади.

Ҳатто ўзини банк ходими сифатида таништирган шахс ҳам ушбу маълумотларни сўраса, эҳтиёт бўлинг. Суҳбатни тўхтатиб, банкнинг расмий рақамига ўзингиз қўнғироқ қилиб, ҳолатни аниқлаштиринг.

 

5. Шахсий маълумотларни интернетда ортиқча ошкор қилманг

Паспорт маълумотлари, телефон рақами, яшаш манзили, туғилган сана ва банк маълумотларини очиқ тарзда интернетга жойлаштириш кибержиноятчиларга сиз ҳақингизда маълумот тўплаш имконини бериши мумкин.

Ижтимоий тармоқларда шахсий маълумотларни кимлар кўриши мумкинлигини мунтазам текшириб туринг.

 

6. Телефон ва компьютерни мунтазам янгиланг

Операцион тизим, браузер ва мобил иловалар учун чиқарилган янгиланишларни кечиктирмаслик муҳим.

Чунки янгиланишлар нафақат янги функцияларни қўшади, балки аниқланган хавфсизлик заифликларини ҳам бартараф этиши мумкин.

 

7. Номаълум файл ва иловаларни ўрнатманг

Мессенжерлар орқали юборилган номаълум APK файллар, дастурлар, архивлар ёки бошқа ҳужжатларни текширмасдан очиш қурилмангизга зарарли дастур тушишига сабаб бўлиши мумкин.

Иловаларни имкон қадар расмий дастур дўконларидан юклаб олинг. Номаълум манбадан келган файлларга нисбатан доимо эҳтиёткор бўлинг.

 

8. Бегона одамнинг «шошилинч» талабига ишонманг

Киберфирибгарлар кўпинча инсоннинг қўрқуви, ишончи ёки шошилинч қарор қабул қилишидан фойдаланади.

«Ҳозир пул юборинг», «тасдиқлаш кодини айтинг», «аккаунтингиз ёпилади», «яқинингиз муаммога тушди» каби талаблар сиздан зудлик билан ҳаракат қилишни талаб қилса, аввал маълумотни мустақил равишда текширинг.

 

9. Киберҳужумга учрасангиз, дарҳол чора кўринг

Аккаунтингиз бузилганини сезсангиз, имкони борича тезроқ парольни алмаштиринг, бегона қурилмалардаги сессияларни ёпинг ва икки босқичли аутентификацияни ёқинг.

Агар банк картаси ёки ҳисоб рақами билан боғлиқ шубҳали операция содир бўлган бўлса, банкка зудлик билан мурожаат қилинг. Зарур ҳолларда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга ҳам хабар беринг.

 

10. «Текширмасдан ишонмаслик»ни одат қилинг

Киберхавфсизликнинг энг муҳим қоидаларидан бири — ҳар қандай хабар, қўнғироқ, ҳавола ёки таклифга дарҳол ишонмаслик.

Хабар қанчалик ишончли кўринмасин, аввал унинг манбасини текширинг. Қўнғироқ қилган шахснинг кимлигини, ҳаволанинг ҳақиқий манбага тегишлилигини ва сўралаётган маълумот нима учун кераклигини аниқлаштиринг.

Хулоса

Кибержиноятчиликдан ҳимояланиш фақат мутахассислар ёки махсус ташкилотларнинг вазифаси эмас. Ҳар бир фуқаронинг рақамли хавфсизлик қоидаларига амал қилиши киберфирибгарликларнинг олдини олишда муҳим аҳамиятга эга.

Кучли пароль, икки босқичли аутентификация, шубҳали ҳаволалардан воз кечиш, махфий маълумотларни ҳимоя қилиш ва энг муҳими, ҳар қандай хабарни аввал текшириб, кейин ишониш — рақамли муҳитда ўзингизни ҳимоя қилишнинг энг оддий ва самарали усулларидир.

Эсда тутинг: интернетда эҳтиёткорлик — хавфсизликнинг биринчи қадами.

 

Мафтуна БЕГМАТОВА,
"Адолат" МҲАМ ходими