Оила – жамиятнинг энг муҳим ижтимоий институти ҳисобланади. Оила аъзолари ўртасидаги муносабатлар нафақат ахлоқий меъёрлар, балки қонунчилик билан ҳам тартибга солинади. Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси оила аъзоларининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаб, уларни бажариш тартибини аниқ қоидалар асосида тартибга солади.

Эр-хотиннинг ўзаро мажбуриятлари

Қонунга кўра, эр-хотин оилада тенг ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга. Улар биргаликда оила манфаатларини таъминлаши, болаларни тарбиялаши ва оилавий турмушни ташкил этиши керак.

Мисол

Фарҳод ва Дилдора никоҳдан ўтган. Фарҳод ишлаб оила даромадини таъминламоқда, Дилдора эса болалар тарбияси билан шуғулланмоқда. Қонун нуқтаи назаридан, ҳар иккисининг вазифаси оила барқарорлигини таъминлашдир. Агар Фарҳод оилавий харажатларни таъминламаса ёки Дилдора болалар тарбиясига мутлақо эътибор бермаса, бу оилавий мажбуриятларни бажармаслик ҳисобланиши мумкин.

Ота-онанинг болалар олдидаги мажбуриятлари

Қонунга мувофиқ, ота-она болани боқиш, тарбиялаш, таълим олишига шароит яратиш ва унинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишга мажбур.

Мисол

Алишер фарзандини моддий жиҳатдан таъминламай, оиладан алоҳида яшай бошлади. Бундай ҳолатда боланинг онаси судга мурожаат қилиб, алимент ундиришни талаб қилиши мумкин. Суд қарорига кўра, ота ўз даромадининг маълум қисмини фарзанди таъминоти учун тўлаб бориши шарт.

Болаларнинг ота-она олдидаги мажбуриятлари

Қонунга кўра, вояга етган меҳнатга лаёқатли фарзандлар меҳнатга лаёқатсиз ва муҳтож ота-оналарини таъминлаши лозим.

Мисол

Собиржон кекса ёшга етган ва соғлиғи сабабли ишлай олмайди. Унинг ўғли вояга етган ва ишламоқда, аммо отасига ёрдам бермайди. Бу ҳолатда ота судга мурожаат қилиб, фарзандидан таъминот (алимент) талаб қилиши мумкин.

Алимент мажбуриятлари

Оила кодексида алимент тўлаш тартиби ҳам аниқ белгиланган. Алимент нафақат болалар учун, балки айрим ҳолатларда турмуш ўртоқлар ёки бошқа оила аъзолари фойдасига ҳам ундирилиши мумкин.

Оилавий мажбуриятлар бажарилмаса нима бўлади?

Агар оила аъзолари ўз мажбуриятларини бажармаса, қонунчиликда бир қатор ҳуқуқий чоралар мавжуд:

— суд орқали алимент ундириш

— мажбурий ижро чораларини қўллаш

— айрим ҳолатларда маъмурий ёки жиноий жавобгарлик

Бу чоралар оила аъзоларининг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган.

Хулоса

Оилавий муносабатлар ишонч ва ўзаро ҳурматга асосланса-да, уларни тартибга солувчи ҳуқуқий механизмлар ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистон Республикаси Оила кодекси оила аъзолари ўртасидаги мажбуриятларни аниқ белгилаб, ҳар бир инсоннинг ҳуқуқлари ҳимоя қилинишини таъминлайди.

Шу боис ҳар бир фуқаро оилавий ҳуқуқ ва мажбуриятларини билиши, уларга масъулият билан ёндашиши муҳимдир.