Мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш ҳар бир мулкдорнинг қонун билан кафолатланган ҳуқуқларидан биридир. Бироқ мол-мулк бир нечта шахсга биргаликда тегишли бўлган ҳолларда ушбу ҳуқуқларни амалга оширишнинг ўзига хос тартиби мавжуд. Хусусан, биргаликдаги мулкни сотиш, ҳадя қилиш ёки бошқа шаклда тасарруф этишда мулкдорларнинг ўзаро келишуви муҳим аҳамият касб этади. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 225-моддасида биргаликдаги мулк бўлган мол-мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш тартиби белгиланган.

Биргаликдаги мулкдан қандай фойдаланилади?

Фуқаролик кодексининг 225-моддасига мувофиқ, агар биргаликдаги мулк иштирокчилари ўртасидаги келишувда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, улар умумий мол-мулкка биргаликда эгалик қиладилар ва ундан фойдаланадилар.Бу шуни англатадики, биргаликдаги мулк иштирокчилари мол-мулкдан фойдаланишда тенг ҳуқуқий имкониятларга эга бўлиб, ундан фойдаланиш тартибини ўзаро келишув асосида белгилашлари мумкин.Масалан, бир нечта шахсга биргаликда тегишли бўлган мол-мулкдан фойдаланиш тартиби уларнинг келишувига мувофиқ ташкил этилиши мумкин.

Умумий мулкни сотиш учун кимларнинг розилиги керак?

Қонунчиликка кўра, биргаликдаги мулк бўлган мол-мулк барча иштирокчиларнинг розилиги билан тасарруф этилади.Бунда мол-мулкни тасарруф этишга оид битим иштирокчилардан қайси бири томонидан тузилишидан қатъи назар, барча мулкдорларнинг розилиги талаб қилинади. Масалан, эр-хотиннинг биргаликдаги мулки ҳисобланган мол-мулкни сотишда қонунчиликда белгиланган розилик талабларига риоя қилиниши лозим.Мазкур қоида биргаликдаги мулк иштирокчиларининг манфаатларини ҳимоя қилишга ҳамда мол-мулк юзасидан бир томонлама қарорлар қабул қилинишининг олдини олишга хизмат қилади.

Мулкдорларнинг бири мустақил равишда битим тузиши мумкинми?

Фуқаролик кодексининг 225-моддасига асосан, биргаликдаги мулкнинг ҳар бир иштирокчиси, агар барча иштирокчиларнинг келишувидан бошқача тартиб англашилмаса, умумий мол-мулкни тасарруф этиш юзасидан битимлар тузишга ҳақли. Демак, умумий мулк иштирокчиларидан бири мол-мулк билан боғлиқ битимни тузиши мумкин. Бироқ бу ҳолат бошқа мулкдорларнинг розилиги талаб этилмаслигини англатмайди.

Розиликсиз тузилган битим ҳақиқий эмас деб топиладими?

Қонунчиликда бундай битимларни ҳақиқий эмас деб топишнинг муайян шартлари белгиланган. Жумладан, биргаликдаги мулк иштирокчиларидан бири томонидан тузилган битим унинг зарур ваколатлари бўлмаганлиги сабабли ҳақиқий эмас деб топилиши учун битимдаги иккинчи тараф ушбу ҳолатни билган ёки билиши лозим бўлганлиги исботланиши керак. Бундай вазиятда қолган мулкдорлар битимни ҳақиқий эмас деб топишни талаб қилишлари мумкин.Шу сабабли, биргаликдаги мулк иштирокчиларидан бирининг зарур ваколатларсиз битим тузиши унинг автоматик равишда ҳақиқий эмаслигини англатмайди.

Барча турдаги биргаликдаги мулкка бир хил тартиб қўлланиладими?

Фуқаролик кодексининг 225-моддасида белгиланган қоидалар биргаликдаги мулкнинг барча турларига нисбатан умумий тартиб сифатида қўлланилади.Бироқ Фуқаролик кодекси ёки бошқа қонунларда биргаликдаги мулкнинг айрим турлари учун ўзгача тартиб назарда тутилган бўлса, тегишли махсус қоидалар қўлланилади.

Хулоса

Биргаликдаги мулкка эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этишда барча мулкдорларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳисобга олиш муҳим ҳисобланади. Қонунчиликка кўра, умумий мол-мулкни тасарруф этиш барча иштирокчиларнинг розилиги асосида амалга оширилади. Шу билан бирга, мулкдорлардан бири томонидан тузилган битим фақат қонунда белгиланган шартлар мавжуд бўлгандагина ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Шу боис биргаликдаги мулк билан боғлиқ битимларни тузишдан аввал барча иштирокчиларнинг розилигини олиш, уларнинг ваколатларини аниқлаштириш ҳамда қонунчилик талабларига риоя этиш келгусида юзага келиши мумкин бўлган ҳуқуқий низоларнинг олдини олишга хизмат қилади.

Зиёвуддин Намозов,
журналист