Янги Конституциявий Қонун рақамли технологиялар, стартаплар, сунъий интеллект ва хорижий инвесторлар учун махсус ҳуқуқий муҳит яратади. Бу ҳудудда солиқ, божхона, меҳнат, таълим ва ҳатто низоларни ҳал қилиш бўйича алоҳида қоидалар амал қилади.

Ўзбекистонда рақамли технологиялар соҳасини жадал ривожлантириш, хорижий инвестицияларни жалб қилиш ва инновацион лойиҳалар учун қулай шароит яратишга қаратилган муҳим ҳуқуқий қадам ташланди.

Жорий йил 19 август куни «Рақамли технологиялар халқаро маркази тўғрисида»ги Конституциявий Қонун қабул қилинди. Ҳужжатга кўра, Марказ алоҳида ҳудуд сифатида фаолият юритади ва унинг ҳудудида махсус ҳуқуқий режим жорий этилади.

Қонун 2027 йил 21 январдан кучга киради.

Марказ қандай вазифани бажаради?

Оддий қилиб айтганда, Рақамли технологиялар халқаро маркази — рақамли бизнес, стартаплар, сунъий интеллект, инновациялар ва инвестициялар учун махсус қоидалар амал қиладиган ҳудуд.

Марказда одатдагидан фарқ қилувчи ҳуқуқий механизмлар қўлланилади. Марказни шартли равишда «Ўзбекистон ичидаги, лекин рақамли бизнес учун махсус қоидалар асосида ишлайдиган инновацион майдон» деб тасаввур қилиш мумкин.

Энг қизиқ жиҳат — «тартибга солиш қумдони»

Қонуннинг энг муҳим янгиликларидан бири — «Тартибга солиш қумдони» институти.

 

Бу нима дегани?

Масалан, стартап янги сунъий интеллект технологиясини ишлаб чиқди. Лекин амалдаги қонунларда бу технология учун аниқ ҳуқуқий тартиб ҳали мавжуд эмас.

Бундай вазиятда янги маҳсулотни дарҳол чеклаш ёки тақиқлаш ўрнига уни махсус синов муҳитида амалиётда текшириб кўриш мумкин бўлади.

Бу жараёнда айрим талаблар вақтинча енгиллаштирилиши ёки соддалаштирилиши мумкин.

«Тартибга солиш қумдони» одатда 12 ойдан ортиқ бўлмаган муддатга жорий этилади.

 

Стартаплар ва инвесторлар учун нима ўзгаради?

Қонун Марказда инвестиция фаолиятини алоҳида тартибда ташкил этишни назарда тутади.

Инвесторлар:

• институционал инвестор;
   
• стартап-инвестор;
   
• резидент-инвестор;
   
• инфратузилмавий инвестор каби тоифаларга ажратилади. Уларнинг Марказдаги фаолияти ва мезонлари Марказ қарорлари билан белгиланади.

Бу эса венчур фондлари, технологик компаниялар ва стартапларга инвестиция киритиш жараёнини тизимли ташкил этишга хизмат қилиши мумкин.

 

Солиқ имтиёзлари ҳам бор

Марказ иштирокчилари учун солиқ соҳасида ҳам алоҳида тартиб белгиланган.

Масалан, Марказ иштирокчиларининг Марказ ҳудудидаги устувор фаолият йўналишлари доирасида олган даромадлари фойда солиғидан озод этилади.

Қўшилган қиймат солиғи бўйича ҳам махсус қоидалар белгиланган.

Жумладан, Марказ ҳудудида ва Ўзбекистондан ташқарига товарлар ҳамда хизматларни реализация қилиш бўйича айрим айланмаларга ноль даражали ставка қўлланилади.

 

Сунъий интеллект учун алоҳида имконият

Қонун сунъий интеллект соҳасига ҳам алоҳида эътибор қаратган.

Бунда хорижий компаниялар, олимлар, илмий ва таълим ташкилотлари ҳам иштирок этиши мумкин.

Демак, Марказ Ўзбекистонда AI стартапларини ишлаб чиқиш ва синовдан ўтказиш учун муҳим майдонга айланиши мумкин.

 

Низолар қаерда ҳал қилинади?

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати — махсус суд юрисдикцияси.

Марказнинг махсус ҳуқуқий режими доирасида юзага келадиган қатор низолар, жумладан фуқаролик, иқтисодий, корпоратив ва меҳнат низолари Тошкент халқаро тижорат суди томонидан кўриб чиқилиши мумкин.

Бундан ташқари, Марказ органларининг лицензиялаш, рўйхатдан ўтказиш, назорат қилиш ва бошқа тартибга солиш чоралари бўйича низолар ҳам ушбу суд ваколатига киритилган.

Марказнинг махсус ҳуқуқий режими доирасида унинг органлари ўз ваколатлари доирасида қарорлар қабул қилади.

Қонунга кўра, Марказ ҳудудида унинг юрисдикцияси доирасида қабул қилинган қарорлари уларга зид бўлган айрим норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан устун туради.

Бироқ бу ерда муҳим чеклов бор: Ўзбекистон Конституцияси, мазкур Конституциявий Қонун ва ратификация қилинган халқаро шартномалар устун ҳисобланади.

 

Бу қонун оддий одам учун нима беради?

Қонун биринчи навбатда технология компаниялари, инвесторлар ва стартапларга қаратилган.

Бироқ унинг таъсири кенгроқ бўлиши мумкин.

Агар Марказ ўз вазифаларини самарали бажарса:

Янги стартаплар → янги компаниялар → янги инвестициялар → янги иш ўринлари → янги технологиялар → рақамли хизматлар экспорти занжири шаклланиши мумкин.

 

Хулоса

Янги Конституциявий Қонуннинг асосий ғояси оддий: технология тез ўзгараётган бир шароитда қонунчилик ҳам инновацияга мослашиши керак.

Шунинг учун Марказда янги технологияларни аввал синаб кўриш, инвесторларга қулай шароит яратиш, хорижий мутахассисларни жалб қилиш, солиқ ва божхона жараёнларини енгиллаштириш, сунъий интеллект ва замонавий таълимни ривожлантириш учун алоҳида ҳуқуқий муҳит яратилмоқда.

Феруз Жўраев,
"Адолат" МҲАМ масъул ходими