Декабрь ойи охирида бутун дунё бўйлаб одамлар гўё тўсатдан файласуфга айланади. Биз галереямизни варақлаймиз, ғалати қарорларни эслаймиз, турли ғалабаларимиз билан фахрланамиз ва ўзимизга шундай ваъда берамиз: «келаси йил албатта». Йил якунларини чиқариш гўё ижтимоий тармоқларда пайдо бўлган замонавий тренддек туюлади, аммо аслида бу одатнинг тарихи минг йилларга бориб тақалади.

Инсон ҳар доим ўтган ҳаётини англашга уриниб келган, фақат шакллар ўзгариб борган, холос. Қизиғи шундаки, бу амалиёт нафақат маданий, балки тўлақонли нейробиологик асосга ҳам эга. Келинг, йил якунларини чиқариш анъанаси қаердан келиб чиққанини ва нима учун мия уни «ёқтириши»ни кўриб чиқамиз.

Йил якунларини чиқариш одати қандай пайдо бўлган?

Илк «йил якунлари» тақвимлар билан бирга вужудга келган. Қадимги Вавилон ва Мисрда руҳонийлар йил охирида ҳисоб-китоб қилган: ҳосил, қарзлар, худоларга қилинган қурбонликлар. Йил ёпиқ давр сифатида қабул қилинган ва уни тўғри якунламаслик келаси йил омадсиз келишини англатган.

Кейинчалик бу анъана дин соҳасига кўчди. Иқрор, тавба, қилинган ишларга қайта назар ташлаш — буларнинг барчаси йиллик ҳисоботнинг бир шакли эди. XVIII–XIX асрларга келиб эса бу одат шахсий тус олди: одамлар кундалик юритишни, ютуқлар ва хатоларни ёзиб боришни бошладилар.

Қизиқ факт: шахсий йил якунларининг оммавий тарқалиши байрамлар пайдо бўлиши билан эмас, балки саводхонлик даражасининг ошиши билан боғлиқ.

Нима учун мия йил якунларини чиқаришни яхши кўради?

Психология нуқтаи назаридан, йил якунларини чиқариш — бу якунланганлик ҳиссини яратиш усулидир. Мия очиқ қолган гештальтларни ва ноаниқликни ёқтирмайди.

Қачонки инсон нималар қилингани ва нималар ўрганилганини аниқ шакллантирса, ҳатто йил оғир ўтган бўлса ҳам, ички безовталик камаяди.

Нейропсихологлар таъкидлашича, ютуқларни қайд этиш дофамин тизимини фаоллаштиради. Бу ерда ютуқнинг катта ёки кичиклиги муҳим эмас. Мия тараққиётнинг миқёсига эмас, уни англашнинг ўзига жавоб қайтаради.