Меҳнат қонунчилиги талаба ва ёш мутахассислар учун жуда муҳим масалани тартибга солади. Унга кўра, ҳақ тўланадиган ишлаб чиқариш амалиёти бу нафақат билимларни амалга қўллаш жараёни, балки иш берувчи билан бевосита ҳамкорликда касбий тажриба ортириш имкониятидир. Амалиёт ўтаётган шахс вақтинчалик ходим сифатида бўш (вакант) лавозимга қабул қилинади ва унинг меҳнати учун қонун асосида ҳақ тўланади. Бу тартиб ёшлар учун касб танлаш, ўз имкониятларини синаб кўриш ва келажакда тўлақонли ишга жойлашишда катта аҳамиятга эга.

Меҳнат кодекси 372-моддасида айтилганидек, ҳақ тўланадиган ишлаб чиқариш амалиёти — амалиёт ўтаётган шахс томонидан касб малакасига ва иш тажрибасига эга бўлиш мақсадида амалга ошириладиган ҳамда амалиёт ўтаётган шахсни ўқув режасига мувофиқ иш берувчида мавжуд бўлган бўш (вакант) ўринга қабул қилишни назарда тутувчи касб тайёргарлигига оид ўқув жараёнининг амалий қисми тушунилади. Яъни:

— амалиётчи фақат назарий билим билан чекланмайди, балки ҳақиқий ишлаб чиқариш жараёнида иштирок этади;

— у иш берувчи ташкилотдаги бўш (вакант) иш ўрнига вақтинчалик қабул қилинади;

— бу жараён ўқув режага мувофиқ амалга ошади, яъни ўқув юртида белгиланган дастур асосида ўтилади;

— энг муҳими, у меҳнати учун ҳақ олади — бу оддий амалиётдан асосий фарқидир.

Хулоса қилиб айтганда, бу тизим орқали талаба бир вақтнинг ўзида ҳам ўқийди, ҳам ишлайди, натижада эса нафақат билим, балки амалий тажриба ва моддий рағбат ҳам қўлга киритади.

Ҳақ тўланадиган стажировка — бу касб ёки лавозимда ишлаш учун зарур бўлган билим ва малака­ларни амалиёт орқали шакллантириш ва мустаҳкамлаш жараёнидир. У бевосита иш жойида ўтказилади ва стажёр илгари ўқув жараёнида олган назарий билимларини реал иш шароитида қўллаб кўради. Бунинг натижасида у танлаган касби ёки мутахассислигига оид кўникмаларни эгаллайди, тажриба ортиради ва малакасини оширади. Энг муҳим жиҳати шундаки, стажировка давомида бажарилган иш учун ҳақ тўланади. Демак, стажировка нафақат назарий билимларни амалиёт билан уйғунлаштириш, балки янги касб ёки лавозимга тўлақонли тайёргарлик кўриш ва меҳнатни қадрлаш тизимидир.

Ҳақ тўланадиган ишлаб чиқариш амалиёти ёки стажировка ўтаётган шахс билан албатта муддатли меҳнат шартномаси тузилади. Бу шартнома амалиёт ёки стажировка­нинг давомийлигига қараб белгиланади. Шартномада одатдаги меҳнат шартномасида бўлиши шарт бўлган бандлар (иш жойи, вазифалар, иш вақти, иш ҳақи ва ҳоказо) билан бирга, албатта раҳбар тайинланиши ҳам кўрсатилиши керак. Яъни, амалиётчи ёки стажёрнинг иш фаолиятини кузатиб борадиган, унга кўрсатмалар берадиган ва йўл-йўриқ кўрсатадиган масъул шахс бўлиши шарт.

Хулоса қилиб айтганда, ҳақ тўланадиган ишлаб чиқариш амалиёти ва стажировка ёшларнинг назарий билимларини амалиёт билан уйғунлаштириш, касбий тажриба ортириш ва меҳнат бозорига тайёр ҳолда кириб келишини таъминлайдиган муҳим механизмдир. Уларни меҳнат шартномаси асосида ўтказиш, раҳбар тайинлаш ва меҳнатига ҳақ тўлаш эса амалиётчи ёки стажёрнинг ҳуқуқларини кафолатлайди, меҳнат муносабатларида адолат ва тартибни таъминлайди. Шу боис бу тизим нафақат ёш мутахассисларнинг манфаатига, балки иш берувчилар учун ҳам малакали кадрлар етиштиришда фойдали ҳисобланади.

Зиёвуддин Намозов,
"Адолат" МҲАМ ходими