Пул мажбуриятлари фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларининг энг муҳим таркибий қисмларидан бири ҳисобланади. Қарз, шартнома, хизмат кўрсатиш ёки товар етказиб бериш билан боғлиқ ҳисоб-китоблар ўз вақтида ва тўлиқ бажарилиши тарафлар ўртасидаги ишонч ҳамда ҳуқуқий барқарорликни таъминлайди.

Бироқ амалиётда пул мажбуриятларининг белгиланган муддатда бажарилмаслиги ёки умуман бажарилмаслиги ҳолатлари ҳам учраб туради. Бундай вазиятларда қарздор қандай ҳуқуқий жавобгарликка тортилади? Кредитор ўз ҳуқуқларини қандай ҳимоя қилиши мумкин? Қонунчилик қарздор зиммасига қандай қўшимча мажбуриятларни юклайди?

Фуқаролик кодексининг 327-моддасига кўра, бошқа шахснинг пул маблағларини ғайриқонуний ушлаб қолиш, уларни қайтариб беришдан бош тортиш, тўловни кечиктириш ёки асоссиз равишда ўзлаштириб ундан фойдаланиш пул мажбуриятини бузиш ҳисобланади. Бундай ҳолатларда қарздор ушбу маблағлар суммаси учун фоиз тўлаши шарт.

Фоизлар қандай тартибда ҳисобланади?

Тўланадиган фоизлар миқдори кредитор яшайдиган жойда, агар кредитор юридик шахс бўлса, унинг жойлашган ҳудудида пул мажбурияти бажарилиши лозим бўлган кунда амал қилган банк фоизининг ҳисоб ставкаси асосида белгиланади.

Агар қарз суд тартибида ундирилаётган бўлса, суд кредиторнинг талабини даъво аризаси берилган кундаги ёки суд қарори қабул қилинган кундаги банк фоиз ставкасидан келиб чиққан ҳолда қаноатлантириши мумкин. Қонун ёки шартномада бошқача фоиз миқдори назарда тутилган бўлса, ушбу қоидалар татбиқ этилмайди.

Кредитор қўшимча зарарни ҳам ундириш ҳуқуқига эгами?

Ҳа. Агар қарздорнинг пул маблағларидан ноқонуний фойдаланиши натижасида кредиторга етказилган зарар ҳисобланган фоизлар суммасидан ортиқ бўлса, кредитор мазкур ортиқча зарар миқдорини ҳам қарздордан ундиришни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

Хулоса

Фуқаролик кодексининг 327-моддаси пул мажбуриятларининг ўз вақтида бажарилишини таъминлашга хизмат қилади. Ушбу норма кредиторнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган бўлиб, қарздор томонидан пул маблағларидан ноқонуний фойдаланилган тақдирда фоизлар ва қўшимча зарарларни ундириш имконини беради.