Бугунги кунда интернет, мобил иловалар ва онлайн хизматлар ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланди. Банк хизматларидан фойдаланиш, давлат хизматларини олиш, савдо қилиш, мулоқот қилиш ва ҳатто ишлаш жараёнларининг катта қисми рақамли муҳитда амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, кибержиноятчилик ҳам тобора мураккаблашиб, фуқаролар, ташкилотлар ва давлат органлари учун жиддий хавф туғдирмоқда.

Кибержиноятчилик – компьютер тизимлари, тармоқлар ёки рақамли маълумотлардан фойдаланган ҳолда содир этиладиган ҳуқуқбузарликлар мажмуидир. Уларга банк карталаридан пул ўғирлаш, шахсий маълумотларни қўлга киритиш, интернет фирибгарлиги, зарарли дастурлар тарқатиш, ахборот тизимларига ноқонуний кириш каби ҳаракатлар киради.

Кибержиноятлар қандай кўринишларда учрайди?

Амалиётда энг кўп тарқалган кибержиноят турлари қуйидагилардир:

Фишинг (сохта сайтлар ва хабарлар орқали маълумотларни қўлга киритиш);

Банк карталари реквизитларини ўғирлаш;

Телеграм, электрон почта ва ижтимоий тармоқ аккаунтларини бузиш;

Интернет-дўконлар орқали фирибгарлик;

Шахсий маълумотларни ноқонуний йиғиш ва тарқатиш;

Зарарли дастурлар ёрдамида қурилмаларни зарарлантириш;

Корхона ва ташкилотларга қарши товламачилик мақсадида амалга ошириладиган киберҳужумлар.

Кўп ҳолларда жиноятчилар инсонларнинг ишончидан фойдаланади. Шунинг учун киберхавфсизлик нафақат техник воситалар, балки рақамли маданият масаласи ҳам ҳисобланади.

Ўзбекистон қонунчилиги кибержиноятчиликка қарши қандай чораларни назарда тутади?

Ўзбекистонда рақамли хавфсизликни таъминлаш ва кибержиноятларга қарши курашиш бўйича ҳуқуқий база босқичма-босқич такомиллаштирилмоқда.

Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси XX¹ бобида ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар яъни компьютер ахборотидан қонунга хилоф равишда фойдаланиш, ахборот тизимларига ноқонуний кириш, компьютер саботажи, компьютер маълумотларини ўзгартириш ёки йўқ қилиш каби ҳаракатлар учун жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, ахборотлаштириш, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва киберхавфсизлик соҳасидаги махсус қонунлар ҳам рақамли муҳитдаги ҳуқуқий муносабатларни тартибга солади. Мамлакатимизда давлат органлари ва ташкилотлар ахборот тизимларининг хавфсизлигини таъминлаш бўйича алоҳида талаблар жорий этилган.

Сўнгги йилларда кибержиноятларга қарши курашиш соҳасида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг имкониятлари кенгайтирилиб, рақамли далиллар билан ишлаш ва электрон жиноятларни фош этиш механизмлари такомиллаштирилмоқда. Кибержиноятлар янги босқичга чиқаётгани сабабли унга қарши кураш ҳам фаол олиб борилмоқда.

Европа тажрибаси: киберхавфсизлик миллий хавфсизликнинг бир қисми

Европа давлатлари киберхавфсизликни миллий хавфсизликнинг муҳим йўналиши сифатида баҳолайди. Шу мақсадда Европа Иттифоқи томонидан қабул қилинган NIS2 директиваси муҳим аҳамиятга эга. Ушбу ҳужжат энергетика, транспорт, молия, соғлиқни сақлаш ва рақамли инфратузилма каби муҳим соҳаларда фаолият юритувчи ташкилотлар учун мажбурий киберхавфсизлик талабларини белгилайди.

Европа тажрибасида қуйидаги йўналишларга алоҳида эътибор қаратилади:

киберхавфларни мунтазам баҳолаш;

ахборот тизимларини ҳимоя қилиш бўйича минимал стандартларни жорий этиш;

киберинцидентлар ҳақида тезкор хабар бериш;

ташкилот раҳбарларининг шахсий масъулиятини ошириш;

ходимларнинг киберхавфсизлик саводхонлигини ошириш;

давлатлар ўртасида ахборот алмашинувини кучайтириш.

Мутахассислар фикрича, самарали киберхавфсизлик тизими фақат техник воситалар билан эмас, балки хавфларни бошқариш маданияти ва масъулиятли бошқарув орқали таъминланади.

Будапешт конвенцияси – халқаро ҳамкорликнинг асоси

Кибержиноятчилик миллий чегараларни тан олмайди. Шу сабабли халқаро ҳамкорлик алоҳида аҳамиятга эга.

Бу борада энг муҳим халқаро ҳужжатлардан бири – Budapest Convention on Cybercrime ҳисобланади. У кибержиноятчиликка қарши курашиш соҳасидаги энг кенг қамровли халқаро келишув сифатида эътироф этилади ҳамда давлатларга миллий қонунчиликни такомиллаштириш ва электрон далиллар бўйича ҳамкорлик қилиш учун ҳуқуқий асос яратади.

Кибержиноятлар қанчалик хавф туғдиради?

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда кибержиноятлардан жабрланганлар сони ва етказилган зарар миқдори кескин ошгани кузатилмоқда.

Ўзбекистонда кибержиноятчилик статистикаси

Ички ишлар вазирлиги маълум қилишича 2025 йилда кибержиноятлар сони қуйидагича:

▪️ Сўнгги 5 йилда кибержиноятлар сони 68 баробарга ошган.

▪️2019 йилда қайд этилган 863 та кибержиноят 2024 йилга келиб 58 800 тага етган.

▪️ Кибермаконда содир этилган ҳуқуқбузарликлар бўйича фуқаролар ва юридик шахслар мурожаатлари сони 34 баробарга кўпайган.

▪️ Сўнгги беш йил давомида фуқароларга етказилган моддий зарар 1,9 триллион сўмдан ортиқни ташкил этган.

▪️2024 йилда мамлакатда содир этилган жиноятларнинг 44,4 фоизи ахборот технологиялари орқали амалга оширилган. Яъни деярли ҳар иккинчи жиноят рақамли технологиялар билан боғлиқ бўлган. Шундай экан фирибгарлардан ҳимояланиш жуда муҳим ва банк карталари, турли ҳисоб рақамларни сир сақлаш ва ҳеч кимга бермаслик лозим.

Оддий фуқаролар ўзини қандай ҳимоя қилиши мумкин?

Киберхавфсизлик давлат органларининг вазифаси бўлибгина қолмай, ҳар бир фуқаронинг шахсий масъулияти ҳамдир.

Қуйидаги оддий қоидалар кўплаб хавфларнинг олдини олиши мумкин:

1. Мураккаб пароллардан фойдаланинг

Туғилган сана ёки оддий рақамлар ўрнига ҳарф, рақам ва махсус белгилардан иборат пароллар яратинг.

2. Икки босқичли тасдиқлашни ёқинг

Телеграм, электрон почта ва банк иловаларида икки босқичли ҳимояни фаоллаштириш аккаунт хавфсизлигини сезиларли даражада оширади.

3. Шубҳали ҳаволаларни очманг

Совға, ютиш ёки тез бойиш ҳақидаги хабарлар кўпинча фирибгарлик схемаларининг бир қисми бўлади.

4. Банк маълумотларини ҳеч кимга берманг

Банк ходими сифатида таништирган шахсларга ҳам карта рақами, тасдиқлаш кодлари ёки паролларни айтманг.

5. Дастурларни расмий манбалардан юклаб олинг

Норасмий манбалардан юкланган дастурларда зарарли кодлар бўлиши мумкин.

6. Қурилмаларни мунтазам янгилаб боринг

Операцион тизим ва дастурий таъминот янгиланишлари кўпинча хавфсизлик нуқсонларини бартараф этади.

Хулоса

Рақамлаштириш жараёнлари жамият тараққиёти учун улкан имкониятлар яратаётган бир пайтда, кибержиноятчилик ҳам янги шаклларда намоён бўлмоқда. Шунинг учун давлат органлари, хусусий сектор ва фуқароларнинг ҳамкорлиги киберхавфсизликни таъминлашнинг энг муҳим шарти ҳисобланади.

Ўзбекистонда кибержиноятларга қарши курашиш бўйича ҳуқуқий ва институционал механизмлар ривожланиб бормоқда. Европа давлатлари тажрибаси эса киберхавфсизликни фақат техник масала эмас, балки бошқарув, ҳуқуқий тартибга солиш ва жамоатчилик онги билан боғлиқ комплекс вазифа сифатида кўриш зарурлигини кўрсатмоқда.

Замонавий дунёда рақамли хавфсизликни таъминлашнинг энг самарали усули – огоҳлик, билим ва масъулиятдир. Интернетда эҳтиёткор бўлиш орқали ҳар бир инсон ўзини ҳам, мол-мулкини ҳам, шахсий маълумотларини ҳам ҳимоя қилиши мумкин.